Shloka 40
Duryodhana’s Post-Duel Lament and Instructions (भग्नसक्थस्य विलापः)
न ते>स्त्यविदितं किंचिद् वृद्धस्य तव भारत । कालस्य च यथावृत्तं तत् ते सुविदितं प्रभो,उन्होंने दो घड़ीतक शोकके आँसू बहाकर शुद्ध जलसे नेत्र धोये और विधिपूर्वक आचमन किया। तत्पश्चात् शत्रुदमन श्रीकृष्णने राजा धृतराष्ट्रसे प्रस्तुत वचन कहा--“भारत! आप वृद्ध पुरुष हैं; अतः कालके द्वारा जो कुछ भी संघटित हुआ और हो रहा है, वह कुछ भी आपसे अज्ञात नहीं है। प्रभो! आपको सब कुछ अच्छी तरह विदित है
na te 'sty aviditaṁ kiñcid vṛddhasya tava bhārata | kālasya ca yathāvṛttaṁ tat te suviditaṁ prabho ||
వైశంపాయనుడు పలికెను— “ఓ భారతా! మీరు వృద్ధులు; మీకు తెలియనిది ఏదీ లేదు. కాలగతిలో జరిగినదీ, జరుగుతున్నదీ—అన్నీ మీకు సువిదితం, ప్రభూ।”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the primacy of Kāla (Time) and the moral weight of lived experience: an elder ruler is expected to recognize how events unfold under Time’s course and to accept responsibility with clear understanding rather than pleading ignorance.
Vaiśampāyana narrates a moment of address to Dhṛtarāṣṭra (called Bhārata), emphasizing that as an old and experienced king he already knows what has occurred according to Time—setting a tone of sober reflection in the aftermath of the war.