Shloka 61
Duryodhana-śibira-praveśaḥ — The Pāṇḍavas Enter the Kaurava Camp; The Burning of Arjuna’s Chariot
नैष शक्यो5तिशीघ्रास्त्रस्ते च सर्वे महारथा: । ऋजुयुद्धेन विक्रान्ता हन्तुं युष्माभिराहवे,पुरुषप्रवर! तदनन्तर भगवान् श्रीकृष्ण तथा अन्य लोग दुर्योधनको मारा गया देख हर्षमें भरकर अपने-अपने शंख बजाने लगे। श्रीकृष्णने पांचजन्य शंख बजाया ।।
sañjaya uvāca | naiṣa śakyo 'tiśīghrāstras te ca sarve mahārathāḥ | ṛjuyuddhena vikrāntā hantuṃ yuṣmābhir āhave, puruṣapravara | tadanantaraṃ bhagavān śrīkṛṣṇaḥ tathā anya-lokāḥ duryodhanaṃ māritaṃ dṛṣṭvā harṣeṇa bharitāḥ sva-sva-śaṅkhān bajane lagāḥ | śrīkṛṣṇena pāñcajanyaḥ śaṅkhaḥ dadhmau || devadattaṃ prahṛṣṭātmā śaṅkhapravaram arjunaḥ | anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ | nakulaḥ sahadevaś ca sughoṣamaṇipuṣpakau || dhṛṣṭadyumnaḥ tathā jaitraṃ sātyakir nandivardhanam | teṣāṃ nādena mahatā śaṅkhānāṃ bharatarṣabha | āpupūre nabhaḥ sarvaṃ pṛthivī ca cacāla ha || tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca paṇavānaka-gomukhāḥ | pāṇḍusainyeṣv avādyanta sa śabdas tumulo 'bhavat || astuvan pāṇḍavān anye gīrbhiś ca stutimāṅgalaiḥ ||
సంజయుడు పలికెను— పురుషప్రవరా! వీరందరూ మహారథులు, అతి వేగంగా అస్త్రాలు ప్రయోగించగలవారు, సూటి సమరంలోనూ దిట్టలు; అందుచేత నేరుగా ఋజుయుద్ధంతో వీరిని యుద్ధరంగంలో మీరు సంహరించలేరు. ఆపై దుర్యోధనుడు పడిపోయినదాన్ని చూసి భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు మరియు ఇతరులు ఆనందంతో ఉప్పొంగి తమ తమ శంఖాలను ఊదారు. శ్రీకృష్ణుడు పాంచజన్యాన్ని ఊదెను. హర్షభరితుడైన అర్జునుడు దేవదత్త అనే ఉత్తమ శంఖాన్ని ఊదెను; కుంతీపుత్రుడైన రాజు యుధిష్ఠిరుడు అనంతవిజయాన్ని; భయంకర కర్మవంతుడైన వృకోదర భీముడు మహాశంఖం పౌండ్రాన్ని ఊదెను. నకులుడు, సహదేవుడు వరుసగా సుఘోషం, మణిపుష్పకాన్ని ఊదారు. ధృష్టద్యుమ్నుడు జైత్రాన్ని, సాత్యకి నందివర్ధనాన్ని ధ్వనింపజేశాడు. భరతవృషభా! ఆ మహాశంఖనాదం సమస్త ఆకాశాన్ని నింపి, భూమి కంపించినట్లైంది. తరువాత పాండవసేనలో శంఖాలు, భేరీలు, పణవాలు, ఆనకాలు, గోముఖ శృంగాలు మొదలైన వాద్యాలు మోగాయి; వాటి కలిసిన గర్జన ఘోరంగా మారింది. మరెందరో స్తోత్రాలు, మంగళవాక్యాలతో పాండవులను ప్రశంసించారు.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how victory in a dharmic struggle is publicly affirmed through disciplined, communal signals (conches and drums). It underscores leadership and collective morale: righteous resolve is strengthened when the community recognizes a decisive turning point and unites in purpose, rather than descending into chaos or vengeance.
After Duryodhana is seen fallen, Kṛṣṇa and the Pāṇḍava side rejoice and sound their conches—Pāñcajanya, Devadatta, Anantavijaya, Pauṇḍra, and others. The army’s instruments join in, creating a thunderous roar that fills the sky and seems to shake the earth, while people offer praises and auspicious blessings to the Pāṇḍavas.