Adhyaya 60

Verse 1

ऑपन-- मा बछ। अल षष्टितमो< ध्याय: क्रोधमें भरे हुए बलरामको श्रीकृष्णका समझाना और युधिष्ठिरके साथ श्रीकृष्णकी तथा भीमसेनकी बातचीत ध्तराष्ट्र रवाच अधर्मेण हतं दृष्टवा राजानं माधवोत्तम: । किमब्रवीत्‌ तदा सूत बलदेवो महाबल:

ధృతరాష్ట్రుడు అడిగాడు— “సూతా! ఆ సమయంలో రాజు (దుర్యోధనుడు) అధర్మంగా హతుడైనట్లు చూసి, యాదవులలో శ్రేష్ఠుడైన మహాబలుడు బలదేవుడు ఏమన్నాడు?”

Verse 2

गदायुद्धविशेषज्ञो गदायुद्धविशारद: । कृतवान्‌ रौहिणेयो यत्‌ तन्ममाचक्ष्व संजय,संजय! गदायुद्धके विशेषज्ञ तथा उसकी कलामें कुशल रोहिणीनन्दन बलरामजीने वहाँ जो कुछ किया हो, वह मुझे बताओ

“సంజయా! గదాయుద్ధంలో నిపుణుడూ, ఆ విద్యలో ప్రావీణ్యుడైన రోహిణీనందనుడు బలరాముడు అక్కడ ఏమి చేశాడో నాకు చెప్పు.”

Verse 3

संजय उवाच शिरस्यभिह्ठतं दृष्टवा भीमसेनेन ते सुतम्‌ । राम: प्रहरतां श्रेष्ठक्षुक्रोध बलवदूबली

సంజయుడు అన్నాడు— “రాజా! భీమసేనుడు నీ కుమారుని తలపై ప్రహారం చేసినట్లు చూసి, యోధులలో ప్రహారంలో శ్రేష్ఠుడైన మహాబలుడు బలరాముడు తీవ్రమైన కోపంతో ఉప్పొంగిపోయాడు.”

Verse 4

ततो मध्ये नरेन्द्राणामूर्ध्वबाहुर्हलायुध: । कुर्वन्नार्तस्वरं घोरं धिग्‌ धिग्‌ भीमेत्युवाच ह

అప్పుడు రాజుల సమూహమధ్యలో హలాయుధుడు బలరాముడు రెండు భుజాలు పైకెత్తి, ఘోరమైన ఆర్తనాదం చేస్తూ పదేపదే అన్నాడు—“ధిక్! ధిక్! భీమా!”

Verse 5

फिर वहाँ राजाओंकी मण्डलीमें अपनी दोनों बाँहें ऊपर उठाकर हलधर बलरामने भयंकर आर्तनाद करते हुए कहा--'भीमसेन! तुम्हें धिक्कार है! धिक्कार है!! ।।

సంజయుడు అన్నాడు—అక్కడ రాజుల మండలిలో హలధరుడు బలరాముడు రెండు భుజాలు పైకెత్తి, ఘోరమైన ఆర్తనాదం చేస్తూ ప్రకటించాడు—“భీమసేన! నీకు ధిక్, ధిక్! అహో ధిక్—ఈ ధర్మవిగ్రహంలో నాభి కింద దెబ్బ కొట్టబడింది. గదాయుద్ధంలో ఇలాంటి దాన్ని ఎప్పుడూ చూడలేదు; అది చేసినవాడు వృకోదరుడే!”

Verse 6

अधो नाभ्या न हन्तव्यमिति शास्त्रस्य निश्चय: । अयं त्वशास्त्रविन्मूढ: स्वच्छन्दात्‌ सम्प्रवर्तते

సంజయుడు అన్నాడు—“నాభి కింద కొట్టకూడదు—గదాయుద్ధ విషయంలో శాస్త్రం నిర్ణయించిన నియమం ఇదే. కానీ శాస్త్రజ్ఞానం లేని ఈ మూర్ఖుడు స్వేచ్ఛాచారంగా ప్రవర్తిస్తున్నాడు.”

Verse 7

तस्य तत्‌ तद्‌ ब्रुवाणस्य रोष: समभवन्महान्‌ | ततो राजानमालोक्य रोषसंरक्तलोचन:,ये सब बातें कहते हुए बलदेवजीका रोष बहुत बढ़ गया। फिर राजा दुर्योधनकी ओर दृष्टिपात करके उनकी आँखें क्रोधसे लाल हो गयीं

అలా మాటలు చెబుతూనే బలదేవుని కోపం మహత్తుగా పెరిగింది. ఆపై రాజు దుర్యోధనుని వైపు చూసిన వెంటనే కోపంతో ఆయన కళ్ళు ఎర్రబడిపోయాయి.

Verse 8

बलदेवो महाराज ततो वचनमत्रवीत्‌ | न चैष पतित: कृष्ण केवलं मत्समो5सम:

సంజయుడు అన్నాడు—“మహారాజా, అప్పుడు బలదేవుడు ఇలా అన్నాడు—‘కృష్ణుడు అధర్మంలో పడలేదు; అతడు కేవలం నా సముడు—అసలు చెప్పాలంటే, సముడని కూడా కాదు.’”

Verse 9

ततो लाडलमुद्यम्य भीममभ्यद्रवद्‌ बली

అప్పుడు మహాబలుడు బలరాముడు తన లాంగలాయుధాన్ని ఎత్తుకొని భీమసేనుని వైపు నేరుగా దూసుకెళ్లాడు. భుజాలను పైకెత్తిన ఆ మహాత్ముని రూపం అనేక ధాతువుల వర్ణవైభవంతో విచిత్రంగా ప్రకాశించే మహా శ్వేతపర్వతంలా కనిపించింది.

Verse 10

तस्योर्ध्वबाहो: सदृशं रूपमासीन्महात्मन: । बहुधातुविचित्रस्य श्वेतस्येव महागिरे:

భుజాలను పైకెత్తిన ఆ మహాత్ముని రూపం అనేక ధాతువుల వర్ణవైభవంతో విచిత్రంగా ప్రకాశించే మహా శ్వేతగిరిలా కనిపించింది. హింస చెలరేగబోయే ఆ ఉద్విగ్న క్షణంలో, ఈ దృశ్యం బలరాముని అపార శక్తిని, దానితో పుట్టే భయభక్తి-విస్మయాన్ని సూచించింది—సంయమ సరిహద్దులు చెరిపివేయబోయేలా.

Verse 11

(भ्रातृभि: सहितो भीम: सार्जुनैरस्त्रकोविदै: । न विव्यथे महाराज दृष्टवा हलधरं बली ।।

మహారాజా! అర్జునునితో పాటు అస్త్రవిద్యలో నిపుణులైన సోదరులతో నిలిచిన మహాబలుడు భీమసేనుడు, హలధరుడు బలరాముడు దాడికి వస్తున్నాడని చూసి క్షణమాత్రం కూడా చలించలేదు. అప్పుడు దాడికి దూకుతున్న బలరాముని వినయశీలుడైన కేశవుడు తన దృఢమైన, గుండ్రని భుజాలతో మహా ప్రయత్నంతో పట్టుకొని ఆ బలవంతుడైన హలధారిని ఆపాడు.

Verse 12

सितासितौ यदुवरौ शुशुभाते5डधिकं तदा । (संगताविव राजेन्द्र कैलासाञ्जनपर्वतौ ।।

రాజేంద్రా! ఆ సమయంలో యదువంశంలోని ఆ ఇద్దరు శ్రేష్ఠులు—ఒకరు గౌరుడు, మరొకరు శ్యాముడు—కలసి నిలిచిన కైలాసం మరియు అంజన (నల్ల) పర్వతాల్లా మరింత ప్రకాశించారు. రాజా! దినాంతంలో ఆకాశంలో చంద్రుడు, సూర్యుడు కలిసి కనిపించినట్లే, ఆ రణభూమిలో ఆ ఇద్దరు సోదరులు శోభించారు.

Verse 13

उवाच चैन संरब्धं शमयन्निव केशव: । आत्मवद्धिमित्रवृद्धिर्मित्रमित्रोदपस्तथा

సంజయుడు చెప్పాడు—కోపంతో ఉప్పొంగుతున్న అతనిని శాంతింపజేయాలన్నట్లుగా కేశవుడు హితవచనం పలికాడు. ఆయన ఉపదేశించాడు—‘ఇతరులను నీతో సమానంగా భావించు, మైత్రిని పెంపొందించు, మిత్రుడైనా శత్రువైనా సమభావంతో చూసి సంయమాన్ని పాటించు.’

Verse 14

विपरीत द्विषत्स्वेतत्‌ षड्विधा वृद्धिरात्मन: । उस समय श्रीकृष्णने रोषसे भरे हुए बलरामजीको शान्त करते हुए-से कहा--“भैया! अपनी उन्नति छः: प्रकारकी होती है--अपनी वृद्धि

సంజయుడు పలికెను—“మన అభ్యుదయానికి ఆరు విధాలు ఉన్నాయి: స్వయంవృద్ధి, మిత్రవృద్ధి, మిత్రుని మిత్రవృద్ధి; అలాగే శత్రుపక్షంలో దీనికి విరుద్ధం—శత్రుని హాని, శత్రుమిత్రుని హాని, శత్రుమిత్రుని మిత్రుని హాని. మరియు స్వయంకు, మిత్రునికీ విరుద్ధస్థితి కలిగినప్పుడు, ఫలితాలు కూడా దానికి తగినట్లే గ్రహించవలెను.”

Verse 15

अस्माकं सहजं मित्र पाण्डवा: शुद्धपौरुषा:

సంజయుడు పలికెను—“మిత్రమా, పాండవులు మన సహజ, జన్మజాత మిత్రులు—నిర్మల పౌరుషముగల వీరులు.”

Verse 16

स्वका: पितृष्वसुः पुत्रास्ते परैर्निकृता भृूशम्‌ । 'शुद्ध पुरुषार्थका आश्रय लेनेवाले पाण्डव हमारे सहज मित्र हैं। बुआके पुत्र होनेके कारण सर्वथा अपने हैं। शत्रुओंने इनके साथ बहुत छल-कपट किया था ।।

సంజయుడు పలికెను—“వారు మన పితృస్వసృ (బువ్వ) కుమారులు—సర్వథా మనవారే; అయినా శత్రువులు వారిని ఘోరంగా మోసగించారు. ఈ లోకంలో క్షత్రియుని ధర్మం తన ప్రతిజ్ఞను నిలబెట్టుకోవడమే అని నేను ఎరుగుదును.”

Verse 17

सुयोधनस्य गदया भडद्भक्तास्म्यूरू महाहवे । इति पूर्व प्रतिज्ञातं भीमेन हि सभातले

సంజయుడు పలికెను—“మహాయుద్ధంలో నా గదతో సుయోధనుని (దుర్యోధనుని) తొడలను పగులగొడతాను—అని భీముడు పూర్వం సభామధ్యంలో ప్రతిజ్ఞ చేశాడు.”

Verse 18

मैत्रेयेणाभिशप्तश्न पूर्वमेव महर्षिणा । ऊरू ते भेत्स्यते भीमो गदयेति परंतप

సంజయుడు పలికెను—“పరంతపా! మహర్షి మైత్రేయుడు నిన్ను పూర్వమే శపించాడు—‘భీముడు గదతో నీ తొడలను పగులగొడతాడు’ అని.”

Verse 19

'शत्रुओंको संताप देनेवाले बलरामजी! महर्षि मैत्रेयने भी दुर्योधनको पहलेसे ही यह शाप दे रखा था कि “भीमसेन अपनी गदासे तेरी दोनों जाँघें तोड़ डालेंगे” ।।

సంజయుడు అన్నాడు—“శత్రువులకు తాపం కలిగించే బలరామా! మహర్షి మైత్రేయుడు దుర్యోధనునికి ముందే ఈ శాపం పెట్టాడు—‘భీమసేనుడు తన గదతో నీ రెండు తొడలను విరిచివేస్తాడు’ అని. అందువల్ల ఇందులో దోషం నాకు కనబడదు; ప్రలంబహంతా, కోపపడకుము. మనకు కూడా స్నేహం, సహసుఖ బంధాలవల్ల పాండవులతో సంబంధం ఉంది.”

Verse 20

वासुदेववच: श्रुत्वा सीरभृत्‌ प्राह धर्मवित्‌

వాసుదేవుని మాటలు విని, నాగలి ధరించిన ధర్మజ్ఞుడైన బలరాముడు అప్పుడు ప్రత్యుత్తరం పలికాడు—యుద్ధం, సలహాల ఒత్తిడిలోనూ ధర్మవిచక్షణతో.

Verse 21

अर्थश्षात्यर्थलुब्धस्य कामश्नातिप्रसज्धिण:

ధనలోభంతో మునిగినవాడికి కోరిక అతిగా అంటుకుని హద్దులు దాటుతుంది.

Verse 22

धर्मार्थो धर्मकामौ च कामार्थो चाप्पपीडयन्‌ । धर्मार्थकामान्‌ यो<भ्येति सो>त्यन्तं सुखमश्ुते

ధర్మ-అర్థం, ధర్మ-కామం, కామ-అర్థం—ఇవి పరస్పరం ఒకదానిని ఒకటి నొప్పించకుండా, ధర్మం-అర్థం-కామం మూడింటినీ సమన్వయపరచేవాడు పరమ సుఖాన్ని పొందుతాడు.

Verse 23

“अत्यन्त लोभीका अर्थ और अधिक आसक्ति रखनेवालेका काम--ये दोनों ही धर्मको हानि पहुँचाते हैं! जो मनुष्य कामसे धर्म और अर्थको, अर्थसे धर्म और कामको तथा धर्मसे अर्थ और कामको हानि न पहुँचाकर धर्म, अर्थ और काम तीनोंका यथोचित रूपसे सेवन करता है, वह अत्यन्त सुखका भागी होता है ।।

“అత్యంత లోభంతో కూడిన అర్థం, ఇంకా ఎక్కువగా అంటుకునే కోరిక—ఈ రెండూ ధర్మాన్ని హానిచేస్తాయి. కానీ కోరిక కోసం ధర్మం, అర్థాన్ని; అర్థం కోసం ధర్మం, కోరికను; ధర్మం కోసం అర్థం, కోరికను హానిచేయకుండా—ధర్మం, అర్థం, కామం మూడింటినీ యథోచితంగా ఆచరించేవాడు పరమ సుఖానికి పాత్రుడవుతాడు. కానీ ఇప్పుడు ధర్మానికి గాయం తగలడంతో సమస్తం కలతచెందింది. ఓ గోవిందా! భీమసేనుడు అర్థలోభంతో ధర్మాన్ని దెబ్బతీసి ఇవన్నీ వికృతం చేశాడు; నీవైతే నీ ఇష్టానుసారం ఈ కార్యాన్ని నాకు ‘ధర్మసమ్మతం’ అని చూపిస్తున్నావు—అది నీ స్వేచ్ఛాకల్పన మాత్రమే.”

Verse 24

श्रीकृष्ण उवाच अरोषणो हि धर्मात्मा सततं धर्मवत्सल: । भवान्‌ प्रख्यायते लोके तस्मात्‌ संशाम्य मा क्रुध:

శ్రీకృష్ణుడు పలికెను—ధర్మాత్ముడు నిజముగా క్రోధరహితుడై నిత్యము ధర్మప్రియుడై ఉంటాడు. అటువంటి ఆచరణవలననే మీరు లోకమందు ప్రసిద్ధులు; కనుక శాంతించండి—కోపపడకండి.

Verse 25

श्रीकृष्णने कहा--भैया! आप संसारमें क्रोधरहित, धर्मात्मा और निरन्तर धर्मपर अनुग्रह रखनेवाले सत्पुरुषके रूपमें विख्यात हैं; अत: शान्त हो जाइये, क्रोध न कीजिये ।।

శ్రీకృష్ణుడు పలికెను—సోదరా! మీరు లోకమందు క్రోధరహితుడైన ధర్మాత్ముడిగా, నిత్యము ధర్మపక్షపాతిగా ప్రసిద్ధులు; కనుక శాంతించండి, కోపపడకండి. కలియుగసదృశమైన కాలము వచ్చిందని తెలుసుకోండి; పాండవుని ప్రతిజ్ఞను కూడా మనసులో ఉంచండి. ఈ రోజు పాండవుడు వైరం అనే ఋణమునుండి, తన ప్రతిజ్ఞాభారమునుండి విముక్తుడగుగాక.

Verse 26

(गत: पुरुषशार्दूलो हत्वा नैकृतिकं रणे । अधर्मो विद्यते नात्र यद्‌ भीमो हतवान्‌ रिपुम्‌ ।।

సంజయుడు పలికెను—ప్రజానాథా! కేశవుని నుండి ధర్మమునకు సంబంధించిన ఈ కౌశల్యమిశ్రమ వివరణ విన్నప్పటికీ రాముడు (బలరాముడు) హృదయమందు సంతోషించలేదు; సభమధ్యమందు ఈ వాక్యమును పలికెను.

Verse 27

हत्वाधर्मेण राजानं धर्मात्मानं सुयोधनम्‌ | जिह्ययोधीति लोके5स्मिन्‌ ख्यातिं यास्यति पाण्डव:

అధర్మమార్గమున ధర్మాత్ముడైన రాజు సుయోధనుని హతమార్చి, పాండవుడు ఈ లోకమందు ‘కపటయోధుడు’ అని ఖ్యాతి పొందును.

Verse 28

दुर्योधनो5पि धर्मात्मा गतिं यास्यति शाश्वतीम्‌ । ऋणजुयोधी हतो राजा धार्तराष्ट्री नराधिप:

ధర్మాత్ముడైన దుర్యోధనుడుకూడ శాశ్వత గతిని పొందును. ధృతరాష్ట్రపుత్రుడైన ఆ నరాధిప రాజు, ఋణం తీర్చుకొనువాడివలె సూటిగా యుద్ధము చేస్తూ హతుడయ్యెను.

Verse 29

युद्धदीक्षां प्रविश्याजी रणयज्ञं वितत्य च । हुत्वा55त्मानममित्राग्नौ प्राप चावभूथं यश:

సంజయుడు పలికెను—యుద్ధదీక్షలో ప్రవేశించి, యుద్ధమనే యజ్ఞాన్ని విస్తరింపజేసి, శత్రువుల ప్రదీప్త అగ్నిలో తన దేహాన్నే ఆహుతి చేసి, దుర్యోధనుడు యశస్సు అనే అవభృథస్నానమనే శుభాంత్యక్రియను పొందెను.

Verse 30

इत्युक्त्वा रथमास्थाय रौहिणेय: प्रतापवान्‌ । श्वेताभ्रशिखराकार: प्रययौ द्वारकां प्रति

సంజయుడు పలికెను—ఇట్లు చెప్పి ప్రతాపవంతుడైన రౌహిణేయుడు (బలరాముడు) రథమెక్కి, తెల్ల మేఘశిఖరంలా మహత్తరంగా కనబడుతూ ద్వారక వైపు ప్రయాణమయ్యెను.

Verse 31

यह कहकर प्रतापी रोहिणीनन्दन बलरामजी, जो श्वेत बादलोंके अग्रभागकी भाँति गौर-कान्तिसे सुशोभित हो रहे थे, रथपर आरूढ़ हो द्वारकाकी ओर चल दिये ।।

సంజయుడు పలికెను—ఇట్లు చెప్పి, తెల్ల మేఘాల అగ్రభాగంలా గౌరవర్ణ కాంతితో ప్రకాశించే రౌహిణీనందనుడు బలరాముడు రథమెక్కి ద్వారక వైపు బయలుదేరెను. ఓ ప్రజానాథా! రాముడు ద్వారావతికి వెళ్లిన తరువాత పాంచాలులు, వృష్ణులు, పాండవ వీరులు నిరుత్సాహపడిరి; వారి హృదయాలలో మిక్కిలి ఉత్సాహం నిలువలేదు.

Verse 32

ततो युधिष्छिरं दीनं चिन्तापरमधोमुखम्‌ । शोकोपहतसंकल्पं वासुदेवोडब्रवीदिदम्‌

అప్పుడు వాసుదేవుడు (శ్రీకృష్ణుడు) యుధిష్ఠిరునితో ఇలా పలికెను—అతడు దుఃఖంతో దీనుడై, ముఖం వంచి, చింతలో మునిగి, శోకంతో సంకల్పం చెదిరిపోయినవాడై ఉన్నాడు.

Verse 33

वायुदेव उवाच धर्मराज किमर्थ त्वमधर्ममनुमन्यसे । हतबन्धोर्यदेतस्य पतितस्यथ विचेतस:

వాయుదేవుడు పలికెను—ధర్మరాజా! నీవెందుకు మౌనంగా అధర్మాన్ని సమ్మతిస్తున్నావు? ఇతని బంధువులు, సహాయకులు హతులయ్యారు; ఇతడు నేలపై పడిపోయి అచేతనంగా ఉన్నాడు.

Verse 34

दुर्योधनस्यथ भीमेन मृद्यमानं शिर: पदा । उपप्रेक्षसि कस्मात्‌ त्वं धर्मज्ञ: सन्नराधिप

భీముని పాదం క్రింద దుర్యోధనుని శిరస్సు నలిగిపోతుండగా, ఓ రాజా, నీవెందుకు నిశ్శబ్దంగా నిలబడి చూస్తున్నావు? నీవు ధర్మజ్ఞుడవు; మరి ఇంత సమీపంలో నుంచీ పడిపోయిన, నిరాయుధుడైన శత్రువుపై జరుగుతున్న ఈ దాడిని మౌనంగా ఎలా చూస్తున్నావు, ఎందుకు ఆపడం లేదు?

Verse 35

युधिछिर उवाच न ममैतत्‌ प्रियं कृष्ण यद्‌ राजानं वृकोदर: । पदा मूर्थ्न्यस्पृशत्‌ क्रोधान्न च हृष्ये कुलक्षये

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—కృష్ణా, కోపంతో వృకోదరుడు రాజు దుర్యోధనుని శిరస్సుపై పాదం పెట్టడం నాకు ఇష్టం కాదు. మా వంశనాశంలో నాకు ఆనందం లేదు.

Verse 36

निकृत्या निकृता नित्यं धृतराष्ट्रसुतैर्वयम्‌ बहूनि परुषाण्युक्त्वा वन॑ प्रस्थापिता: सम ह

ధృతరాష్ట్రుని కుమారులు మమ్మల్ని ఎప్పుడూ కపటంతో మోసం చేశారు. అనేక కఠిన వాక్యాలు విసిరి మమ్మల్ని వనవాసానికి పంపారు.

Verse 37

भीमसेनस्य तद्‌ दुःखमतीव हृदि वर्तते । इति संचिन्त्य वार्ष्णेय मयैतत्‌ समुपेक्षितम्‌,वृष्णिनन्दन! भीमसेनके हृदयमें इन सब बातोंके लिये बड़ा दुःख था। यही सोचकर मैंने उनके इस कार्यकी उपेक्षा की है

ఓ వార్ష్ణేయా, ఈ సంగతులన్నిటి వల్ల భీమసేనుని హృదయంలో తీవ్రమైన దుఃఖం ఉంది అని ఆలోచించి, అతని ఈ చర్యను నేను ఉపేక్షించాను.

Verse 38

तस्माद्धत्वाकृतप्रज्ञं लुब्धं कामवशानुगम्‌ । लभतां पाण्डव: काम॑ धर्मेडधर्मे च वा कृते

అందువల్ల నేను ఇలా భావించాను—బుద్ధి వికృతమైన, లోభి, కామవశుడైన దుర్యోధనుని సంహరించి పాండవుడు భీముడు తన కోరికను నెరవేర్చుకోనివ్వాలి; అది ధర్మమని గానీ అధర్మమని గానీ భావించినా సరే.

Verse 39

संजय उवाच इत्युक्ते धर्मराजेन वासुदेवो<ब्रवीदिदम्‌ । काममस्त्वेतदिति वै कृच्छाद्‌ यदुकुलोद्धह:

సంజయుడు పలికెను—రాజా! ధర్మరాజు ఇలా చెప్పినపుడు యదుకులశ్రేష్ఠుడు వాసుదేవుడు శ్రీకృష్ణుడు ఎంతో సంకోచంతో—“సరే; నీ ఇష్టమే నెరవేరుగాక” అని అన్నాడు.

Verse 40

इत्युक्तो वासुदेवेन भीमप्रियहितैषिणा । अन्वमोदत तत्‌ सर्व यद्‌ भीमेन कृतं युधि

సంజయుడు పలికెను—భీముని ప్రియమూ హితమూ కోరే వాసుదేవుడు శ్రీకృష్ణుడు ఇలా చెప్పినపుడు, యుద్ధభూమిలో భీముడు చేసిన సమస్త కార్యాలను యుధిష్ఠిరుడు సమ్మతించాడు.

Verse 41

(अर्जुनो5पि महाबाहुरप्रीतेनान्तरात्मना । नोवाच वचन किंचिद्‌ भ्रातरं, साध्वसाधु वा ।।

సంజయుడు పలికెను—మహాబాహువు అర్జునుడూ అంతరాత్మలో అసంతృప్తితో, తన అన్నకు మంచిగానీ చెడుగానీ ఒక్క మాట కూడా పలకలేదు. అయితే అమర్షశీలుడైన భీమసేనుడు యుద్ధంలో నీ కుమారుని సంహరించి పరమానందంతో, యుధిష్ఠిరునికి నమస్కరించి, ఆయన ఎదుట కృతాంజలిగా నిలిచాడు.

Verse 42

प्रोवाच सुमहातेजा धर्मराजं युधिष्ठिरम्‌ । हर्षादुत्फुल्ललयनो जितकाशी विशाम्पते

సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు మహాతేజస్సుగల భీమసేనుడు విజయశ్రీతో మరింత ప్రకాశిస్తూ, హర్షంతో వికసించిన నేత్రాలతో ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరునితో ఇలా అన్నాడు—

Verse 43

तवाद्य पृथिवी सर्वा क्षेमा निहतकण्टका । तां प्रशाधि महाराज स्वधर्ममनुपालय

“మహారాజా! నేడు సమస్త భూమి నీదైంది; దాని కంటకాలు నశించాయి, అందువల్ల అది క్షేమమయమైంది. నీవు ఈ రాజ్యాన్ని పాలించు, నీ స్వధర్మాన్ని అనుసరించు.”

Verse 44

यस्तु कर्तास्य वैरस्थ निकृत्या निकृतिप्रिय: । सो<यं विनिहतः शेते पृथिव्यां पृथिवीपते

సంజయుడు అన్నాడు—ఓ భూపతీ! మోసంతో ఈ వైరం పుట్టించినవాడు, కపటంలో ఆనందించే వాడు—అతడే ఇప్పుడు హతుడై భూమిపై పడి ఉన్నాడు. వంకర బుద్ధి, అధర్మ యుక్తుల ఫలం యుద్ధవిధ్వంస మధ్య అతనికే తిరిగి వచ్చింది.

Verse 45

'पृथ्वीनाथ! जिसे छल और कपट ही प्रिय था तथा जिसने कपटसे ही इस वैरकी नींव डाली थी, वही यह दुर्योधन आज मारा जाकर पृथ्वीपर सो रहा है ।।

సంజయుడు అన్నాడు—ఓ భూపతీ! మోసం, కపటమే ప్రియమై, కపటంతోనే ఈ వైరం పునాది వేసిన వాడే ఈ దుర్యోధనుడు—ఇప్పుడు హతుడై నేలపై పడి ఉన్నాడు. అలాగే ఉగ్రంగా కఠిన వాక్యాలు పలికిన దుశ్శాసనాది ధృతరాష్ట్రపుత్రులు, రాధేయుడు (కర్ణుడు), శకుని కూడా—అందరూ హతులయ్యారు; నీ శత్రువులు నశించారు.

Verse 46

सेयं रत्नसमाकीर्णा मही सवनपर्वता । उपावृत्ता महाराज त्वामद्य निहतद्विषम्‌,“महाराज! आपके शत्रु नष्ट हो गये। आज यह रत्नोंसे भरी हुई वन और पर्वतोंसहित सारी पृथ्वी आपकी सेवामें प्रस्तुत है!

సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! నీ శత్రువులు నశించారు. రత్నాలతో నిండిన, అరణ్యాలు పర్వతాలతో కూడిన ఈ సమస్త భూమి ఈ రోజు నీ సేవకు తిరిగి నిలిచింది.

Verse 47

युधिछिर उवाच गतो वैरस्य निधनं हतो राजा सुयोधन: । कृष्णस्य मतमास्थाय विजितेयं वसुन्धरा

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—భీమసేన! వైరం ముగిసింది; రాజు సుయోధనుడు హతుడయ్యాడు. శ్రీకృష్ణుని మతాన్ని ఆశ్రయించి మేము ఈ సమస్త వసుంధరను జయించాము.

Verse 48

दिष्टया गतस्त्वमानृण्यं मातु:ः कोपस्य चोभयो: । दिष्ट्या जयति दुर्धर्ष दिष्टया शत्रुर्निपातित:

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—సౌభాగ్యవశాత్తు నీవు తల్లి ఋణం మరియు ఆమె కోప ఋణం—ఈ రెండింటి నుంచీ విముక్తుడవయ్యావు. ఓ దుర్ధర్ష వీరా! భాగ్యవశాత్తు నీవు జయించావు; భాగ్యవశాత్తే నీ శత్రువు కూలిపోయాడు.

Verse 60

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि बलदेवसान्त्वने षष्टितमोडध्याय:

ఇట్లు శ్రీమహాభారత శల్యపర్వములో గదాపర్వమున బలదేవసాంత్వనప్రసంగమునకు చెందిన అరవయ్యవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।

Verse 86

आश्रितस्य तु दौर्बल्यादाश्रय: परिभर्त्स्यते । महाराज! फिर बलदेवजीने कहा--“श्रीकृष्ण! राजा दुर्योधन मेरे समान बलवान था। गदायुद्धमें उसकी समानता करनेवाला कोई नहीं था। यहाँ अन्याय करके केवल दुर्योधन ही नहीं गिराया गया है

మహారాజా! శరణాగతుని దౌర్బల్యము వలన శరణమిచ్చిన ఆశ్రయదాతనే నిందించబడును।

Verse 146

तदा विद्यान्मनोग्लानिमाशु शान्तिकरो भवेत्‌ | “अपनी और अपने मित्रकी यदि इसके विपरीत परिस्थिति हो तो मन-ही-मन ग्लानिका अनुभव करना चाहिये और मित्रोंकी उस हानिके निवारणके लिये शीघ्र प्रयत्नशील होना चाहिये

అప్పుడు మనస్సు గ్లానిని వెంటనే గ్రహించి, శీఘ్రముగా శాంతికర్తగా మారి—తనకైనా మిత్రులకైనా కలిగిన హానిని నివారించుటకు త్వరగా ప్రయత్నించవలెను।

Verse 203

धर्म: सुचरित: सद्धिः स च द्वाभ्यां नियच्छति । श्रीकृष्णकी यह बात सुनकर धर्मज्ञ हलधरने इस प्रकार कहा--*श्रीकृष्ण! श्रेष्ठ पुरुषोंने धर्मका अच्छी तरह आचरण किया है; किंतु वह अर्थ और काम--इन दो वस्तुओंसे संकुचित हो जाता है

సద్భక్తులు ధర్మమును సువ్యవహరించారు; అయినను అది అర్థము మరియు కామము—ఈ రెండింటిచే నియంత్రింపబడును (సంకుచితమగును)।

Verse 1936

तेषां वृद्धया हि वृद्धिनों मा क्रुध: पुरुषर्षभ । “अत: प्रलम्बहन्ता बलभद्रजी! मैं इसमें भीमसेनका कोई दोष नहीं देखता; इसलिये आप क्रोध न कीजिये। हमारा पाण्डवोंके साथ यौन-सम्बन्ध तो है ही। परस्पर सुख देनेवाले सौहार्दसे भी हमलोग बँधे हुए हैं। पुरुषप्रवर! इन पाण्डवोंकी वृद्धिसे हमारी भी वृद्धि है

హే పురుషర్షభా! వారి వృద్ధితోనే మన వృద్ధి కలుగును; కనుక కోపపడకుము। హే ప్రలంబహంతా బలభద్రా! ఈ విషయంలో భీమసేనునందు నాకు ఏ దోషమూ కనబడదు; అందుచేత మీ క్రోధమును నియంత్రించుము। పాండవులతో మనకు బంధుత్వమున్నది; పరస్పర సుఖమిచ్చే సౌహార్దబంధముతో కూడ మనము బద్ధులమై ఉన్నాము। కాబట్టి వారి అభ్యుదయమే మన అభ్యుదయం—కోపపడకుము।