Shloka 1
Plakṣaprasravaṇa–Kārapacana tīrtha-varṇana and Nārada’s war briefing (Śalya-parva, Adhyāya 53)
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत यदापर्वर्में बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५२ ॥। ऑपनआक्राा छा अं क्ााज त्रिपठ्चाशत्तमोड्ध्याय: ऋषियोंद्वारा कुरुक्षेत्रकी सीमा और महिमाका वर्णन ऋषय ऊचु: प्रजापतेरुत्तरवेदिरुच्यते सनातनं राम समन्तपञठ्चकम् । समीजिरे यत्र पुरा दिवौकसो वरेण सत्रेण महावरप्रदा:,ऋषियोंने कहा--बलरामजी! समनन््तपंचक क्षेत्र सनातन तीर्थ है। इसे प्रजापतिकी उत्तरवेदी कहते हैं। वहाँ प्राचीनकालमें महान् वरदायक देवताओंने बहुत बड़े यज्ञका अनुष्ठान किया था
ṛṣaya ūcuḥ | prajāpater uttaravedir ucyate sanātanaṃ rāma samantapañcakam | samījire yatra purā divaukaso vareṇa satreṇa mahāvarapradāḥ ||
ఇట్లు శ్రీమహాభారత శల్యపర్వాంతర్గత యదాపర్వంలో బలదేవుని తీర్థయాత్రా ప్రసంగంలో సారస్వతోపాఖ్యాన విషయమైన యాభై రెండవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది ॥५२॥ యాభై మూడవ అధ్యాయం— ఋషులచే కురుక్షేత్ర సీమా మహిమల వర్ణన. ఋషులు పలికిరి— “ఓ రామా (బలరామా)! సమంతపంచకము సనాతనమైన తీర్థక్షేత్రము; దీనిని ప్రజాపతియొక్క ఉత్తరవేది అని అంటారు. పూర్వకాలంలో అక్కడ దేవతలు సమవేతులై మహాసత్రయజ్ఞాన్ని నిర్వహించి మహావరప్రదాతలయ్యారు।”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames Kurukṣetra/Samantapañcaka as a timeless ritual landscape: sacred places gain authority through ancient divine rites, and remembering such sanctity supports dharma by orienting human action toward reverence, restraint, and merit.
As Balarāma’s pilgrimage context begins, the sages describe the boundary and greatness of Kurukṣetra by identifying Samantapañcaka as Prajāpati’s ‘northern altar’ and recalling an ancient great satra performed there by the gods.