Shloka 21
Vasiṣṭhāpavāha: Sarasvatī’s Diversion and Viśvāmitra’s Curse (वसिष्ठापवाहः)
तेन ते हूयमानस्य राष्ट्रस्यास्य क्षयो महान् । तस्यैतत् तपस: कर्म येन तेडद्य लयो महान्,क्रोधेन महता5<विष्टो धर्मात्मा वै प्रतापवान् | वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति करानेवाले उस तीर्थसे प्रस्थित होकर यदुनन्दन बलरामजी “अवाकीर्ण' तीर्थमें गये, जहाँ आश्रममें रहते हुए महातपस्वी धर्मात्मा एवं प्रतापी दलभपुत्र बकने महान् क्रोधमें भरकर घोर तपस्याद्वारा अपने शरीरको सुखाते हुए विचित्रवीर्यकुमार राजा धृतराष्ट्रके राष्ट्रका होम कर दिया था “उनके द्वारा आपके राष्ट्रकी आहुति दी जा रही है; इसलिये इसका महान् विनाश हो रहा है। यह सब उनकी तपस्याका प्रभाव है, जिससे आपके इस देशका इस समय महान् विलय होने लगा है
tena te hūyamānasya rāṣṭrasyāsya kṣayo mahān | tasyaitat tapasaḥ karma yena te 'dya layo mahān, krodhena mahatāviṣṭo dharmātmā vai pratāpavān |
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—“అతని చేత మీ రాజ్యమే అగ్నిలో ఆహుతి చేయబడుతున్నట్లుగా ఉంది; అందువల్ల ఈ రాజ్యానికి మహా క్షయం కలుగుతోంది. ఇది అతని తపస్సు ఫలితమే; దాని వల్ల నేడు మీ దేశానికి మహా లయం ప్రారంభమైంది. మహాక్రోధానికి లోనైన ఆ ధర్మాత్ముడూ ప్రతాపవంతుడూ అయిన తపస్వి తన తపోబలంతోనే ఈ వినాశాన్ని కలిగిస్తున్నాడు.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral-psychological tension that even a dharmic, powerful ascetic can become an instrument of destruction when seized by intense anger; tapas is ethically potent and can yield fearful consequences when aligned with wrath.
Vaiśaṃpāyana explains to the listener that the present ruin of the kingdom is occurring as though it were being offered as an oblation—an effect attributed to the force of an enraged, righteous ascetic’s austerity.