Shloka 226
Baka Dālbhya at Avakīrṇa-tīrtha: Rāṣṭra-kṣaya and Release through Prasāda (Śalya-parva, Adhyāya 40)
तप: परं मनन््यमानस्तपस्येव मनो दथधे | उन्होंने विश्वामित्रकी सेनापर आक्रमण करके उनके सैनिकोंको सम्पूर्ण दिशाओं में मार भगाया। गाधिनन्दन विश्वामित्रने जब यह सुना कि मेरी सेना भाग गयी तो तपको ही अधिक प्रबल मानकर तपस्यामें ही मन लगाया
tapaḥ paraṃ manyamānas tapasy eva mano dadhade | viśvāmitrasya senām ākrāmya tān sainikān sarvāsu dikṣu samantād vidhāya prādrāvayat | gādhinandano viśvāmitro yadā śuśrāva—“mama senā palāyitā”—tadā tapa eva balavattaraṃ matvā tapasyāṃ manaḥ samādhāya nyaveśayat |
తపస్సే పరమబలమని భావించి అతడు తన మనస్సును తపస్సులోనే నిలిపెను. అతడు విశ్వామిత్రుని సేనపై దాడి చేసి వారి సైనికులను అన్ని దిశలకూ చెదరగొట్టి పారద్రోలెను. గాధినందనుడైన విశ్వామిత్రుడు తన సేన పారిపోయిందని విన్నపుడు, తపస్సే అధిక బలమని నిర్ణయించి ప్రతీకారాన్ని విడిచి అంతర్ముఖుడై తపస్సులోనే మనస్సు నిలిపెను.
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage contrasts external force with inner power: when worldly strength collapses, the wiser response is to recognize the supremacy of self-discipline (tapas) and redirect the mind toward spiritual effort rather than escalating violence.
An attacker strikes Viśvāmitra’s army and routs it in all directions. Hearing that his troops have fled, Viśvāmitra (son of Gādhi) concludes that tapas is the more potent resource and resolves to engage in austerities.