Shloka 353
सरस्वतीतीर्थानुक्रमः — बलरामस्य तीर्थयात्रा
Sarasvatī Tīrtha Itinerary — Balarāma’s Pilgrimage
सोमस्याभिषवं कृत्वा चकार विपुलं ध्वनिम् । तत्पश्चात् उन महातपस्वी त्रितने उस फैली हुई लतामें सोमकी भावना करके मन-ही- मन ऋग्ू, यजु और सामका चिन्तन किया। नरेश्वर! इसके बाद कंकड़ या बालू-कणोंमें सिल और लोढ़ेकी भावना करके उसपर पीसकर लतासे सोमरस निकाला। फिर जलमें घीका संकल्प करके उन्होंने देवताओंके भाग नियत किये और सोमरस तैयार करके उसकी आहुति देते हुए वेद-मन्त्रोंकी गम्भीर ध्वनि की
somasya abhiṣavaṃ kṛtvā cakāra vipulaṃ dhvanim | tatpaścāt sa mahātapāsvī tṛṇe latāyāṃ ca somabhāvanāṃ kṛtvā manasā ṛg-yajuḥ-sāmnām anusmaraṇaṃ cakāra | nareśvara! tataḥ śarkarā-vālukā-kaṇeṣu śilā-musalayor bhāvanāṃ kṛtvā tatra piṣṭvā latāto somarasaṃ niṣpīḍya niravahat | paścāj jale ghṛtasaṅkalpaṃ kṛtvā devatānāṃ bhāgān niyatya somarasaṃ saṃskṛtya tasya āhutīr juhvānaḥ gambhīrayā vedamantradhvanyā nādam akarot ||
వైశంపాయనుడు పలికెను—సోమాభిషవం (పీడనం) చేసి అతడు మహా ధ్వనిని కలిగించాడు. ఆపై మహాతపస్వి త్రిత విస్తరించిన లతలోను తృణాలలోను మనసులోనే సోమభావన చేసి, అంతరంగంలో ఋగ్, యజుః, సామ మంత్రాలను స్మరించాడు. ఓ రాజా, తరువాత కంకరలలోను ఇసుకకణాలలోను శిలా-ముసల భావన చేసి, వాటిపైనే లతను పీడి సోమరసాన్ని వెలికితీశాడు. తదనంతరం నీటిలో ఘృతసంకల్పం చేసి దేవతలకు చెందవలసిన భాగాలను నియమించాడు; సోమాన్ని సిద్ధం చేసి అగ్నిలో ఆహుతులు సమర్పిస్తూ వేదమంత్రాల గంభీర నినాదాన్ని ప్రతిధ్వనింపజేశాడు.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes that ritual dharma depends not only on external resources but on disciplined intention (saṅkalpa), correct mantra-remembrance, and ascetic purity; through inner resolve, the sacrificer maintains cosmic order by giving the gods their due.
A great ascetic performs a Soma rite: he envisions Soma in grass and creeper, recalls Ṛg-Yajus-Sāman, symbolically treats sand and pebbles as grinding tools to extract Soma-juice, assigns the gods’ portions, and offers oblations while chanting Vedic mantras with a deep resonant sound.