Shloka 63
Trita in the Well (Udapāna-kathā) — Balarāma’s Tīrtha Observances
उक्तवान् वचन तथ्यं हितं चैव विशेषत: । भगवानने हस्तिनापुर जाकर धुृतराष्ट्रसे भेंट की और उनसे सबके लिये विशेष हितकारक एवं यथार्थ बातें कहीं,यत्नं चाप्यकरोदू राजन मोक्षार्थ तस्य यक्ष्मण: । यक्ष्मासे शरीर ग्रस्त हो जानेके कारण चन्द्रमा प्रतिदिन क्षीण होने लगे। राजन्! उस यक्ष्मासे छूटनेके लिये उन्होंने बड़ा यत्न किया ।। ६२ $ ।। इष्टवेष्टिभिमहाराज विविधाभिनिशाकर: न चामुच्यत शापाद् वै क्षयं चैवाभ्यगच्छत । महाराज! नाना प्रकारके यज्ञ-यागोंका अनुष्ठान करके भी चन्द्रमा उस शापसे मुक्त न हो सके और धीरे-धीरे क्षीण होते चले गये
uktavān vacanaṃ tathyaṃ hitaṃ caiva viśeṣataḥ | yatnaṃ cāpyakarod rājan mokṣārthaṃ tasya yakṣmaṇaḥ | yakṣmāsā śarīra-grastaḥ candramā pratidinaṃ kṣīṇo babhūva | rājan tasya yakṣmaṇo mokṣārthaṃ sa mahān yatnaṃ cakāra | iṣṭaiḥ veṣṭibhiḥ mahārāja vividhābhiḥ niśākaraḥ | na cāmucyata śāpād vai kṣayaṃ caivābhyagacchat ||
వైశంపాయనుడు పలికెను—అతడు ప్రత్యేకంగా సత్యమూ హితమూ అయిన మాటలను పలికెను. హే రాజా! ఆ యక్ష్మా నుండి విముక్తి పొందుటకు అతడు మహా ప్రయత్నమూ చేసెను. యక్ష్మా దేహాన్ని పట్టిపీడించగా శశి రోజురోజుకూ క్షీణించసాగెను. మహారాజా! అనేక విధాల యజ్ఞయాగాలు చేసినప్పటికీ రాత్రికరుడు (చంద్రుడు) ఆ శాపం నుండి విముక్తి పొందలేదు; క్రమంగా క్షయానికే చేరసాగెను.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical ideal of speaking what is both true (tathya) and beneficial (hita), and it underscores that suffering caused by a curse or past cause may not be removed merely by ritual effort; consequences can persist until the proper means of release is found.
Vaiśampāyana narrates that earnest attempts were made to free the Moon from a wasting affliction (yakṣma). Although the Moon performed many sacrifices and rites, he was not released from the curse and continued to wane day by day.