Shloka 24
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — दुर्योधनस्य ह्रदप्रवेशः
Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Dialogue: Duryodhana’s Entry into the Lake
पाण्डवानभ्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् । राजा दुर्योधनके ऐसा कहनेपर सुबलपुत्र शकुनिके पीछे चलनेवाले सैनिक “अब हमें मृत्यु ही युद्धसे लौटा सकती है” ऐसा संकल्प लेकर पुन: पाण्डवोंपर टूट पड़े ।। द्रवद्धिस्तत्र राजेन्द्र कृत: शब्दोडतिदारुण:
pāṇḍavān abhyavartanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam | rājā duryodhanake evaṃ kahanepara subalaputraśakuneḥ pīche calanevāle sainikāḥ “adya asmān mṛtyur eva yuddhāt nivartayiṣyati” iti saṅkalpya punaḥ pāṇḍaveṣu parāṅmukhāḥ pratyapatanta || dravadbhis tatra rājendra kṛtaḥ śabdo ’tidāruṇaḥ |
“మరణమే మమ్మల్ని యుద్ధం నుండి వెనక్కు తిప్పగలదు”— అనే సంకల్పంతో వారు మళ్లీ పాండవులపై దూకిరి. రాజు దుర్యోధనుని మాటలతో ప్రేరితులై, సుబలపుత్రుడు శకుని అనుచర సైనికులు పునః పాండవుల వైపు దూసుకెళ్లిరి. అక్కడ, ఓ రాజేంద్రా, పారిపోతూ గందరగోళపడుతున్న జనుల మధ్య అత్యంత భయంకరమైన ఘోష లేచెను.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how leadership and rhetoric can harden collective resolve into fatalistic extremity—where retreat is rejected and death is accepted as the only limit—raising ethical tension between valor (kṣātra-dharma) and the destructive momentum of war.
After Duryodhana’s exhortation, Shakuni’s followers renew their assault on the Pandavas, vowing not to withdraw except by death; amid the rush and flight of men, a terrifying din rises on the battlefield.