Shloka 16
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — दुर्योधनस्य ह्रदप्रवेशः
Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Dialogue: Duryodhana’s Entry into the Lake
महाराज! अंगद, कवच, खड़्ग, प्रास और फरसोंसहित कटी हुई हाथीकी सूड़के समान भुजाओं, छिन्न-भिन्न एवं खड़े होकर नाचते हुए कबन्धों तथा अन्य लोगोंसे भरी और मांसभक्षी जीव-जन्तुओंसे आच्छादित हुई यह पृथ्वी बड़ी भयंकर प्रतीत होती थी ।। अल्पावशिटष्टे सैन्ये तु कौरवेयान् महाहवे । प्रह्शा: पाण्डवा भूत्वा निन्यिरे यमसादनम्
sañjaya uvāca |
mahārāja! aṅgada-kavaca-khaḍga-prāsa-paraśu-sahita-kṛtā-hastī-sūṇḍā-sadṛśa-bhujābhiḥ, chinna-bhinna-sthitvā nṛtyamāna-kabandhaiḥ tathā anyaiś ca janaiḥ paripūrṇā, māṃsa-bhakṣibhiḥ jīva-jantubhiḥ ācchāditā iyaṃ pṛthivī mahā-ghorā pratibhāti sma ||
alpāvaśiṣṭe sainye tu kauraveyān mahāhave |
prāhṛṣṭāḥ pāṇḍavā bhūtvā ninyire yamasādanam ||
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! అంగదాలు, కవచాలు, ఖడ్గాలు, ప్రాసాలు, పరశువులతో కూడిన, ఏనుగు తొండంలా కనిపించే ఛిన్నభుజములతో; ఛిన్నభిన్నమైయూ లేచి నిలిచి నర్తిస్తున్నట్లుగా తోచే కబంధములతో; ఇతర పతిత నరదేహములతో; మాంసభక్షక జీవజంతువులతో ఆవరించబడిన ఈ భూమి అత్యంత ఘోరంగా కనిపించెను। ఆ మహాసమరంలో కౌరవసేన అతి స్వల్పంగా మిగిలినప్పుడు, హర్షోల్లాసాలతో పాండవులు వారిని యమసదనానికి నెట్టివేశారు।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the grim moral cost of war: even when victory approaches, the battlefield is a scene of mutilation and death, reminding the listener that triumph is inseparable from suffering and impermanence.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the battlefield has become terrifying—littered with severed limbs and headless trunks and swarmed by scavengers—and that, with the Kaurava army reduced to a small remnant, the Pāṇḍavas press the attack and send many Kauravas to death (Yama’s abode).