Shloka 64
Śālva’s Elephant Assault and the Counterstroke (शाल्वस्य नागारूढाभ्यवहारः)
Devanagari script
मर्त्येनावश्यमर्तव्यं गृहेष्वपि कदाचन । युध्यत: क्षत्रधर्मेण मृत्युरेष सनातन:,“मरणधर्मा मनुष्यको कभी-न-कभी अवश्य मरना पड़ेगा। घरमें भी उससे छुटकारा नहीं है। अतः क्षत्रिय-धर्मके अनुसार युद्ध करते हुए ही जो मृत्यु होती है, यही क्षत्रियके लिये सनातन मृत्यु है
Translation
మరణధర్ముడైన మనిషి ఎప్పుడో ఒకప్పుడు తప్పక మరణించాలి; ఇంట్లో ఉన్నా దానినుంచి తప్పించుకోలేడు. కాబట్టి క్షత్రధర్మానుసారం యుద్ధం చేస్తూ పొందే మరణమే క్షత్రియునికి శాశ్వతంగా (యథోచితంగా) చెప్పబడిన మరణం.
Word by Word
मर्त्येनby a mortal (man)
मर्त्येन:
Karta
TypeNoun
Rootमर्त्य
FormMasculine, Instrumental, Singular
अवश्यम्necessarily, certainly
अवश्यम्:
TypeIndeclinable
Rootअवश्यम्
मर्तव्यम्must be died (one must die)
मर्तव्यम्:
TypeVerb
Rootमृ
FormGerundive (तव्यत्), Neuter, Nominative/Accusative, Singular, Obligation/necessity (impersonal)
गृहेषुin (one's) houses/home
गृहेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootगृह
FormNeuter, Locative, Plural
अपिeven, also
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
कदाचनat any time, ever
कदाचन:
TypeIndeclinable
Rootकदाचन
युध्यतःof one who is fighting
युध्यतः:
TypeVerb
Rootयुध्
FormPresent active participle (शतृ), Masculine/Neuter, Genitive, Singular
क्षत्रधर्मेणby/according to the kshatriya-duty
क्षत्रधर्मेण:
Karana
TypeNoun
Rootक्षत्रधर्म
FormMasculine, Instrumental, Singular
मृत्युःdeath
मृत्युः:
Karta
TypeNoun
Rootमृत्यु
FormMasculine, Nominative, Singular
एषःthis
एषः:
TypePronoun
Rootएतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
सनातनःeternal, ancient, perennial
सनातनः:
TypeAdjective
Rootसनातन
FormMasculine, Nominative, Singular
Speaker
संजय उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes