Shloka 43
Dhṛtarāṣṭra’s Counsel on Restraint and the Pāṇḍavas’ Authorized Return (धृतराष्ट्र-उपदेशः)
(बाह्लीक: सोमदत्तश्न प्रातीपेय: ससंजय: । द्रौणिभूरिश्रवाश्वैव युयुत्सुर्धतराष्ट्रज: ।। हस्तौ पिंषन्नधोवक्त्रा नि:श्वसनन््त इवोरगा: ।।) बाह्लीक, प्रतीपके पौत्र सोमदत्त, भीष्म, संजय, अअश्वत्थामा, भूरिश्रवा तथा धृतराष्ट्रपुत्र युयुत्सु--ये सब मुँह नीचे किये सर्पोंके समान लंबी साँसें खींचते हुए अपने दोनों हाथ मलने लगे। धृतराष्ट्रस्तु तं हृष्ट: पर्यपृच्छत् पुन: पुनः । कि जित॑ कि जितमिति ह्याकारं नाभ्यरक्षत,धृतराष्ट्र मन-ही-मन प्रसन्न हो उनसे बार-बार पूछ रहे थे, “क्या हमारे पक्षकी जीत हो रही है?' वे अपनी प्रसन्नताकी आकृतिको न छिपा सके
vaiśampāyana uvāca |
bāhlīkaḥ somadattaś ca prātīpeyaḥ sa sañjayaḥ |
drauṇir bhūriśravāś caiva yuyutsuś dhṛtarāṣṭrajaḥ ||
hastau piṁṣann adhovaktrā niḥśvasanta iva oragāḥ ||
dhṛtarāṣṭras tu taṁ hṛṣṭaḥ paryapṛcchat punaḥ punaḥ |
kiṁ jitaṁ kiṁ jitam iti hy ākāraṁ nābhyarakṣata ||
వైశంపాయనుడు పలికెను—బాహ్లీకుడు, ప్రతీపుని మనుమడు సోమదత్తుడు, సంజయుడు, ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ, భూరిశ్రవుడు, ధృతరాష్ట్రపుత్రుడు యుయుత్సు—ఇవ్వరు ముఖము క్రిందికి వంచి, సర్పములవలె దీర్ఘ నిశ్వాసములు విడుచుచు, రెండు చేతులు రుద్దుకొనుచుండిరి. కాని ధృతరాష్ట్రుడు అంతరంగమున ఆనందించి, అతనిని మళ్లీ మళ్లీ అడిగెను—“ఏమి గెలిచితివి? ఏమి గెలిచితివి?”—అని; తన హర్షచిహ్నములను దాచలేకపోయెను।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how attachment and partisanship distort judgment: Dhṛtarāṣṭra’s eagerness for his side’s success becomes visible despite attempts at restraint. Ethically, it contrasts the ideal of royal self-control and impartiality with the reality of desire-driven conduct.
A group of Kuru-aligned elders and warriors sit in tense discomfort—downcast, rubbing their hands, breathing like snakes—while Dhṛtarāṣṭra, pleased within, repeatedly asks for news of victory, unable to hide his excitement.