Shloka 51
अर्जुनस्योत्तरदिग्विजयः
Arjuna’s Northern Conquests and Tribute Collection
(हृष्टश्न धर्मराड् वाक््यं जनार्दनमभाषत । फिर धर्मराजने हर्षमें भरकर भगवान् श्रीकृष्णसे कहा। युधिछिर उवाच त्वां प्राप्प पुरुषव्याप्र भीमसेनेन पातित: । मागधोडसौ बलोन्मत्तो जरासंध: प्रतापवान् ।। युधिष्ठिर बोले--पुरुषसिंह जनार्दन! आपका सहारा पाकर ही भीमसेनने बलके अभिमानसे उन्मत्त रहनेवाले प्रतापी मगधराज जरासंधको मार गिराया है। राजसूयं क्रतुश्रेष्ठ प्राप्प्पामि विगतज्वर: । त्वद्बुद्धिबलमाश्रित्य यागाहोंडस्मि जनार्दन ।। अब मैं निश्चिन्त होकर यज्ञोंमें श्रेष्ठ राजसूयका शुभ अवसर प्राप्त करूँगा। प्रभो! आपके बुद्धि-बलका सहारा पाकर मैं यज्ञ करनेयोग्य हो गया। पीत॑ पृथिव्यां युद्धेन यशस्ते पुरुषोत्तम । जरासंधवधेनैव प्राप्तास्ते विपुला: श्रिय: ।। पुरुषोत्तम! इस युद्धसे भूमण्डलमें आपके यशका विस्तार हुआ। जरासंधके वधसे ही आपको प्रचुर सम्पत्ति प्राप्त हुई है। वैशम्पायन उवाच एवं सम्भाष्य कौन्तेय: प्रादाद् रथवरं प्रभो: । प्रतिगृह्म तु गोविन्दो जरासंधस्य त॑ं रथम् ।। प्रह्ृष्टस्तस्य मुमुदे फाल्गुनेन जनार्दन: । प्रीतिमानभवद् राजन् धर्मराजपुरस्कृत: ।।) वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! ऐसा कहकर कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरने भगवान्को श्रेष्ठ रथ प्रदान किया। जरासंधके उस रथको पाकर गोविन्द बड़े प्रसन्न हुए और अर्जुनके साथ उसमें बैठकर बड़े हर्षका अनुभव करने लगे। धर्मराज युधिष्ठिरके उस भेंटको अंगीकार करके उन्हें बड़ा संतोष हुआ। यथावय: समागम्य भ्रातृभि: सह पाण्डव: । सत्कृत्य पूजयित्वा च विससर्ज नराधिपान्,पाण्डुनन्दन युधिष्ठिर भाइयोंके साथ जाकर समस्त राजाओंसे उनकी अवस्थाके अनुसार क्रमशः मिले; फिर उन सबका यथायोग्य सत्कार एवं पूजन करके उन्होंने सभी नरपतियोंको विदा कर दिया
vaiśampāyana uvāca |
hṛṣṭaś ca dharmarāḍ vākyam janārdanam abhāṣata |
yudhiṣṭhira uvāca |
tvāṁ prāpya puruṣavyāghra bhīmasenena pātitaḥ |
māgadho 'sau balonmatto jarāsandhaḥ pratāpavān ||
rājasūyaṁ kratuśreṣṭhaṁ prāpsyāmi vigatajvaraḥ |
tvadbuddhibalam āśritya yāgārho 'smi janārdana ||
pītā pṛthivyāṁ yuddhena yaśas te puruṣottama |
jarāsandhavadhenai va prāptās te vipulāḥ śriyaḥ ||
vaiśampāyana uvāca |
evaṁ sambhāṣya kaunteyaḥ prādād rathavaraṁ prabhoḥ |
pratigṛhya tu govindo jarāsandhasya taṁ ratham |
prahṛṣṭas tasya mumude phālgunena janārdanaḥ |
prītimān abhavad rājan dharmarājapuraskṛtaḥ ||
yathāvayaḥ samāgamya bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ |
satkṛtya pūjayitvā ca visasarga narādhipān ||
వైశంపాయనుడు పలికెను—హర్షంతో ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు జనార్దనుడైన శ్రీకృష్ణునితో ఇలా అన్నాడు. యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—“పురుషవ్యాఘ్ర జనార్దనా! నీ ఆశ్రయం పొందినందువల్లనే భీమసేనుడు బలగర్వంతో ఉన్మత్తుడైన, పరాక్రమశాలీ మగధరాజు జరాసంధుణ్ణి నేలకూల్చాడు. ఇప్పుడు నేను చింతలేని వాడనై యజ్ఞములలో శ్రేష్ఠమైన రాజసూయ యాగపు శుభావకాశాన్ని పొందుదును. జనార్దనా! నీ బుద్ధిబలమును ఆశ్రయించి నేను యాగార్హుడనయ్యాను. పురుషోత్తమా! ఈ యుద్ధంతో భూమండలమంతట నీ కీర్తి వ్యాపించింది; జరాసంధవధ ద్వారానే నీకు విస్తారమైన శ్రీ సంపద లభించింది.” వైశంపాయనుడు కొనసాగించాడు—ఇలా పలికి కుంతీపుత్రుడు ప్రభువుకు ఉత్తమ రథాన్ని సమర్పించాడు. గోవిందుడు జరాసంధుని రథాన్ని స్వీకరించి అత్యంత సంతోషించాడు; ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు)తో కలిసి అందులో ఆసీనుడై జనార్దనుడు పరమానందం పొందాడు. ధర్మరాజు ఇచ్చిన కానుకను గౌరవించి కృష్ణుడు హృదయపూర్వక సంతృప్తి పొందాడు. ఆపై పాండవుడు యుధిష్ఠిరుడు సోదరులతో కలిసి వయస్సు, హోదా ప్రకారం సమవేత రాజులను కలుసుకొని, యథావిధిగా సత్కరించి పూజించి వారందరినీ వీడ్కోలు పలికాడు.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Right action and rightful sovereignty depend not merely on force but on dharmic intent, wise counsel, and gratitude. Yudhiṣṭhira frames success (Jarāsandha’s fall and the coming Rājasūya) as arising from reliance on Kṛṣṇa’s buddhi-bala—ethical strategy and guiding intelligence—followed by proper honoring of allies and guests.
After Jarāsandha’s defeat, Yudhiṣṭhira joyfully credits Kṛṣṇa’s support for Bhīma’s victory and declares himself now free to proceed toward the Rājasūya. He offers Kṛṣṇa an excellent chariot; Kṛṣṇa accepts Jarāsandha’s chariot and rejoices with Arjuna. Yudhiṣṭhira then meets, honors, and respectfully dismisses the assembled kings according to protocol.