Shloka 31
Jarā’s Account and the Enthronement of Jarāsandha (जरासंधोत्पत्तिः अभिषेकश्च)
(एष ते तनयो राजन् मा तप्सीस्त्वं तपो वने । प्रजा: पालय धर्मेण एष धर्मो महीक्षिताम् ।। महाराज! यह फल तुम्हें पुत्रप्राप्ति करायेगा, अब तुम वनमें जाकर तपस्या न करो; धर्मपूर्वक प्रजाका पालन करो। यही राजाओंका धर्म है। यजस्व विविधैर्यज्जैरिन्द्र तर्पय चेन्दुना । पुत्र राज्ये प्रतिष्ठाप्प तत आश्रममाव्रज ।। “नाना प्रकारके यज्ञोंद्वारा भगवानका यजन करो और देवराज इन्द्रको सोमरससे तृप्त करो। फिर पुत्रको राज्यसिंहासनपर बिठाकर वानप्रस्थाश्रममें आ जाना। अष्टौ वरान् प्रयच्छामि तव पुत्रस्य पार्थिव । ब्रह्मण्यतामजेयत्वं युद्धेषु च तथा रतिम् ।। 'भूपाल! मैं तुम्हारे पुत्रके लिये आठ वर देता हँ--वह ब्राह्मणभक्त होगा, युद्धमें अजेय होगा, उसकी युद्धविषयक रुचि कभी कम न होगी/। प्रियातिथेयतां चैव दीनानामन्ववेक्षणम् । तथा बल॑ च सुमहल्लोके कीर्ति च शाश्वतीम् ।। अनुरागं प्रजानां च ददौ तस्मै स कौशिक: ।) “वह अतिथियोंका प्रेमी होगा, दीन-दुखियोंपर उसकी सदा कृपा-दृष्टि बनी रहेगी, उसका बल महान् होगा, लोकमें उसकी अक्षय कीर्तिका विस्तार होगा और प्रजाजनोंपर उसका सदा स्नेह बना रहेगा।” इस प्रकार चण्डकौशिक मुनिने उसके लिये ये आठ वर दिये। एतच्छुत्वा मुनेर्वाक्यं शिरसा प्रणिपत्य च । मुने: पादौ महाप्राज्ञ: स नृप: स्वगृहं गत:,मुनिका यह वचन सुनकर उन परम बुद्धिमान राजा बृहद्रथने उनके दोनों चरणोंमें मस्तक रखकर प्रणाम किया और अपने घरको लौट गये
eṣa te tanayo rājan mā tapsīstvaṃ tapo vane | prajāḥ pālaya dharmeṇa eṣa dharmo mahīkṣitām ||
yajasva vividhairyajñairindraṃ tarpaya cendunā | putraṃ rājye pratiṣṭhāpya tata āśramamāvraja ||
aṣṭau varān prayacchāmi tava putrasya pārthiva | brahmaṇyatāmaje yatvaṃ yuddheṣu ca tathā ratim ||
priyātitheyatāṃ caiva dīnānāmanvavekṣaṇam | tathā balaṃ ca sumahalloke kīrtiṃ ca śāśvatīm ||
anurāgaṃ prajānāṃ ca dadau tasmai sa kauśikaḥ |
etacchrutvā munervākyaṃ śirasā praṇipatya ca | muneḥ pādau mahāprājñaḥ sa nṛpaḥ svagṛhaṃ gataḥ ||
“రాజా! ఇదే నీ కుమారుడు. వనానికి వెళ్లి తపస్సు చేయవద్దు; ధర్మమార్గంలో ప్రజలను పాలించు—ఇదే రాజధర్మం. వివిధ యజ్ఞాలు నిర్వహించి, సోమరసంతో ఇంద్రుని తృప్తిపరచు. ఆపై కుమారుని రాజ్యసింహాసనంపై స్థాపించి వానప్రస్థాశ్రమానికి చేరుకో. ఓ పార్థివా! నీ కుమారునికి నేను ఎనిమిది వరాలు ఇస్తున్నాను—అతడు బ్రాహ్మణభక్తుడు; యుద్ధాలలో అజేయుడు; రణధర్మంలో అతని ఆసక్తి క్షీణించదు; అతిథిసత్కారప్రియుడు; దీనదుఃఖితులపై సదా దృష్టి ఉంచేవాడు; మహాబలవంతుడు; లోకంలో శాశ్వత కీర్తి పొందేవాడు; ప్రజలపై అచంచల అనురాగం కలవాడు.” మునివాక్యాన్ని విని ఆ మహాప్రాజ్ఞ రాజు శిరసు వంచి ముని పాదాలకు నమస్కరించి తన గృహానికి తిరిగి వెళ్లాడు.
श्रीकृष्ण उवाच
Educational Q&A
A king’s primary austerity is not forest-penance but righteous governance: protecting subjects according to dharma. After securing succession and fulfilling sacrificial duties, the ruler may withdraw to the forest-stage (vānaprastha).
A sage (Kauśika) reassures King Bṛhadratha that he will have a son, instructs him to perform sacrifices and later retire after enthroning the heir, and grants eight boons describing the future prince’s virtues. The king bows to the sage and returns home.