Shloka 21
अध्याय ४ — द्वारकानिमित्तानि, प्रभासगमनम्, मौसलप्रारम्भः
Omens in Dvārakā, Journey to Prabhāsa, and the Musala Outbreak
देवो5पि सन् देहविमो क्षहेतो- निमित्तमैच्छत् सकलार्थतत्त्ववित् । स संनिरुद्धेन्द्रियवाड्मनास्तु शिश्ये महायोगमुपेत्य कृष्ण:,भगवान् श्रीकृष्ण सम्पूर्ण अर्थोंके तत्त्ववेत्ता और अविनाशी देवता हैं। तो भी उस समय उन्होंने देहमोक्ष या ऐहलौकिक लीलाका संवरण करनेके लिये किसी निमित्तके प्राप्त होनेकी इच्छा की। फिर वे मन, वाणी और इन्द्रियोंका निरोध करके महायोग (समाधि)-का आश्रय ले पृथ्वीपर लेट गये
devo 'pi san deha-vimokṣa-hetoḥ nimittam aicchat sakalārtha-tattva-vit | sa saṃniruddhendriya-vāg-manās tu śiśye mahā-yogam upetya kṛṣṇaḥ ||
వైశంపాయనుడు పలికెను— శ్రీకృష్ణుడు అవినాశి దేవుడు, సమస్త పురుషార్థ తత్త్వాలను తెలిసినవాడు; అయినా ఆ సమయంలో దేహవిమోచనం—అంటే లోకలీలను ఉపసంహరించుట—సాధించుటకు ఒక బాహ్య నిమిత్తం కలగాలని ఆయన కోరాడు. తరువాత మనస్సు, వాక్కు, ఇంద్రియాలను నియమించి మహాయోగం (సమాధి)లో ప్రవేశించి భూమిపై శయనించాడు. ఈ వృత్తాంతం ఆయన గమనం ఓటమి గానీ యాదృచ్ఛికం గానీ కాక, అంతర్ముఖ నియంత్రణతో, జగద్వ్యవస్థకు అనుగుణంగా పూర్తైన సంకల్పమని సూచిస్తుంది.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights disciplined self-mastery and intentional withdrawal: even the divine, fully knowing reality, completes worldly action by restraining mind, speech, and senses and entering deep yogic absorption. It presents liberation as purposeful and orderly, not driven by external compulsion.
Vaiśampāyana narrates Kṛṣṇa’s chosen departure from embodied life. Kṛṣṇa seeks an outward occasion for the close of his earthly manifestation, then controls his faculties, enters mahā-yoga (samādhi), and lies down on the earth, signaling the end-phase of events in the Mausala Parva.