Shloka 86
धर्मप्रधानं किल पाति धर्म इत्यब्रुवन् धर्मविद: सदैव । वयं च धर्मे प्रयताम नित्यं चर्तु यथाशक्ति यथाश्रुतं च । स चापि निधघ्नाति न पाति भक्तान् मन्ये न नित्यं परिपाति धर्म:,“धर्मज्ञ पुरुषोंने सदा ही यह बात कही है कि “धर्मपरायण पुरुषकी धर्म सदा रक्षा करता है। हम अपनी शक्ति और ज्ञानके अनुसार सदा धर्मपालनके लिये प्रयत्न करते रहते हैं, किंतु वह भी हमें मारता ही है, भक्तोंकी रक्षा नहीं करता; अतः मैं समझता हूँ, धर्म सदा किसीकी रक्षा नहीं करता है”
dharma-pradhānaṃ kila pāti dharma ity abruvan dharma-vidaḥ sadaiva | vayaṃ ca dharme prayatāma nityaṃ cartu yathāśakti yathāśrutaṃ ca | sa cāpi nidhaghnāti na pāti bhaktān manye na nityaṃ paripāti dharmaḥ |
“ధర్మవిదులు ఎప్పుడూ ఇలా అన్నారు—‘ధర్మనిష్ఠుడిని ధర్మమే రక్షిస్తుంది.’ మేము కూడా మా శక్తి మేరకు, విన్నది-తెలిసినది అనుసరించి, నిత్యం ధర్మాచరణకు ప్రయత్నిస్తూనే ఉన్నాము. అయినా అదే ధర్మం మమ్మల్ని సంహరిస్తున్నట్లుగా ఉంది; భక్తులను రక్షించడం లేదు. అందుచేత ధర్మం ఎల్లప్పుడూ అందరినీ తప్పక కాపాడదు అని నేను భావిస్తున్నాను.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse voices a crisis of moral confidence: even when people sincerely strive to live by dharma, outcomes in the world—especially amid war—may still be disastrous. It challenges the simplistic maxim ‘dharma protects the righteous,’ suggesting that dharma’s protection is not mechanically guaranteed in every circumstance.
In the midst of the catastrophic events of the Kurukṣetra war, Sañjaya reflects on the apparent failure of moral order: despite efforts to act according to dharma as taught and as one’s strength allows, suffering and death still befall the devoted. His statement conveys the despair and ethical tension surrounding the war’s unfolding.