Shloka 116
“महाबाहो! जबतक मैं इस फँसे हुए पहियेको निकाल रहा हूँ, तबतक तुम रथारूढ़ होकर भी मुझ भूमिपर खड़े हुएको बाणोंकी मारसे व्याकुल न करो ।। न वासुदेवात् त्वत्तो वा पाण्डवेय बिभेम्यहम् । त्वं हि क्षत्रियदायादो महाकुलविवर्धन: । अतत्त्वां प्रब्रवीम्येष मुहूर्त क्षम पाण्डव,'पाण्डुपुत्र! मैं वसुदेवनन्दन श्रीकृष्ण अथवा तुमसे तनिक भी डरता नहीं हूँ। तुम क्षत्रियके पुत्र हो, एक उच्च कुलका गौरव बढ़ाते हो; इसलिये तुमसे ऐसी बात कहता हूँ। पाण्डव! तुम दो घड़ीके लिये मुझे क्षमा करो'
sañjaya uvāca | mahābāho! yāvatāhaṁ nimagnaṁ cakram uddharāmi tāvat tvaṁ rathārūḍho 'pi māṁ bhūmau sthitaṁ bāṇamāravyākulaṁ mā kṛthāḥ || na vāsudevāt tvatto vā pāṇḍaveya bibhemy aham | tvaṁ hi kṣatriyadāyādo mahākulavivardhanaḥ | ataḥ tvāṁ prabravīmy eṣa muhur kṣama pāṇḍava ||
సంజయుడు పలికెను—మహాబాహో! నేను ఈ కూరుకుపోయిన చక్రాన్ని బయటకు తీసేంతవరకు, నీవు రథారూఢుడై ఉన్నా నేలపై నిలిచిన నన్ను బాణవృష్టితో బాధింపకుము. పాండవేయా! నేను వాసుదేవపుత్రుడు శ్రీకృష్ణుని గానీ, నిన్నుగానీ భయపడను. నీవు క్షత్రియ వంశజుడు, మహాకుల గౌరవాన్ని పెంపొందించేవాడవు; అందుకే నీతో ఇలా చెబుతున్నాను—పాండవా, క్షణకాలం నాకు క్షమ ఇవ్వు.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage foregrounds battlefield ethics and lineage-based honor: a warrior appeals to the opponent’s kshatriya identity and family prestige to request a brief, fair respite while in a disadvantaged position, implying that victory should not be sought through exploiting momentary helplessness.
In the midst of combat, a chariot wheel has become stuck. The speaker asks the Pandava warrior not to shoot while he is on the ground extracting the wheel, asserting fearlessness toward both Krishna and the Pandava, and urging the opponent to act in a manner worthy of kshatriya honor by granting a short pause.