Shloka 24
कर्णस्य सेनापत्यं, माकरव्यूहः, पाण्डवानामर्धचन्द्रव्यूहः
Karna’s Command; Mākara Formation; Pandava Crescent Counter-Array
धृतराष्ट उवाच आखेयाता जीवमाना ये5परे सैन्या यथायथम् | इतीदमवगच्छामि व्यक्तमर्थाभिपत्तित:,धृतराष्ट्रने कहा--संजय! अपने पक्षके जो जीवित योद्धा हैं एवं उनसे भिन्न जो मारे जा चुके हैं, उनका तुमने यथार्थरूपसे वर्णन कर दिया। इससे जो परिणाम होनेवाला है, उसे अर्थापत्ति प्रमाणके द्वारा मैं स्पष्टरूपसे समझ रहा हूँ (मेरे पक्षकी हार सुनिश्चित है)
dhṛtarāṣṭra uvāca: ākhyātā jīvamānā ye 'pare sainyā yathā-yatham | itīdam avagacchāmi vyaktam arthābhipattitaḥ ||
ధృతరాష్ట్రుడు పలికెను—సంజయా! మా పక్షంలో జీవించి ఉన్న యోధులు ఎవరో, మరణించినవారు ఎవరో నీవు యథార్థంగా వివరించితివి. దీనినిబట్టి అనివార్యార్థాన్ని తర్కించి నేను స్పష్టంగా గ్రహిస్తున్నాను—మా పక్షానికి పరాజయం నిశ్చితం.
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how clear reporting of facts leads to unavoidable moral and practical conclusions: Dhṛtarāṣṭra infers the impending defeat of his side from the pattern of casualties, illustrating arthāpatti (inference from necessary implication) and the tragic clarity that comes when consequences of adharma become evident.
After hearing Sañjaya’s account of who among the Kaurava forces remains alive and who has fallen, Dhṛtarāṣṭra acknowledges the accuracy of the report and concludes—by implication from those facts—that his side’s loss is now inevitable.