Shloka 63
कृष्णेन अर्जुनस्य प्रोत्साहनम् — Kṛṣṇa’s Exhortation to Arjuna
Prelude to Karṇa’s Slaying
नागाश्च समरे उयड़ं ममृदु: शीघ्रगा नृप । हाथी हाथियोंसे भिड़कर एक-दूसरेको संताप देने लगे। उस समरांगणमें घोड़े घोड़ों, रथी रथियों एवं पैदल पैदलसमूहों, अश्वसमुदायों तथा रथों और हाथियोंका भी मर्दन कर रहे थे। नरेश्वर! इसी प्रकार रथी हाथी और घोड़ोंका तथा शीघ्रगामी हाथी उस युद्धस्थलमें हाथी सेनाके अन्य तीन अंगोंको रौंदने लगे
sañjaya uvāca | nāgāś ca samare yuddhe mṛdūḥ śīghragā nṛpa | hastī hastibhir āhūya parasparaṃ santāpayām āsuḥ | tatra samaraṅgaṇe aśvā aśvaiḥ rathino rathibhiḥ padātayaḥ padātibhiḥ samūhāś ca aśvasamudāyā rathāś ca hastinaś ca mardayām āsuḥ | nareśvara! evaṃ rathino hastinaś ca aśvān ca tathā śīghragā hastinaḥ tasmin yuddhasthale hastisenāyā anyān trīn aṅgān api ruroduḥ |
సంజయుడు పలికెను—ఓ నృపా! ఆ సమరంలో వేగంగా దూసుకెళ్లే ఏనుగులు ఏనుగులతో ఢీకొని పరస్పరం నలిపి బాధింపసాగాయి. అక్కడ గుర్రాలు గుర్రాలతో, రథికులు రథికులతో, పాదాతులు పాదాతులతో ఢీకొనిరి; అశ్వసమూహాలు, రథాలు, ఏనుగులు మరియు పాదాత దళాలను చుట్టూ నలిపివేశాయి. ఈ విధంగా, ఓ నరేశ్వరా! రథికులు ఏనుగులపై, గుర్రాలపై దాడి చేయగా, వేగవంతమైన ఏనుగులు యుద్ధమధ్యంలో గజసేన యొక్క మిగిలిన మూడు అంగాలు—అశ్వ, రథ, పాదాతి—ను త్రొక్కి చూర్ణం చేశాయి।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how war collapses orderly formations into indiscriminate mutual harm: even the structured fourfold army (elephants, chariots, cavalry, infantry) becomes a scene of trampling and torment, highlighting the ethical cost and dehumanizing momentum of battle.
Sanjaya describes the melee: elephants collide with elephants; horses, charioteers, and infantry engage their counterparts; and the fast-charging elephants end up trampling not only enemies but also the other arms of the army, intensifying confusion and destruction on the battlefield.