Shloka 49
Karṇa’s advance against the Pāṇḍava host; Arjuna’s clash with the Saṃśaptakas (कर्णस्य पाण्डवसेनाप्रवेशः—अर्जुनस्य संशप्तकसंप्रहारः)
तपोविशेषैर्विविधैयोंगं यो वेद चात्मन: | यः सांख्यमात्मनो वेत्ति यस्य चात्मा वशे सदा,तप उग्र॑ समास्थाय नियमे परमे स्थिता: । उस समय देवताओंने दैत्योंको परास्त कर दिया था, यह हमारे सुननेमें आया है। राजन! दैत्योंके परास्त हो जानेपर तारकासुरके तीन पुत्र ताराक्ष, कमलाक्ष और विद्युन्माली उग्र तपस्याका आश्रय ले उत्तम नियमोंका पालन करने लगे जो नाना प्रकारकी विशेष तपस्याओंद्वारा मनकी सम्पूर्ण वृत्तियोंके निरोधका उपाय जानते हैं, जिन्हें अपनी ज्ञानस्वरूपताका बोध नित्य बना रहता है, जिनका अन्त:ः:करण सदा अपने वशमें रहता है, जगत्में जिनकी कहीं भी तुलना नहीं है, उन निष्पाप, तेजोराशि, महेश्वर भगवान् उमापतिका उन देवताओंने दर्शन किया
tapo-viśeṣair vividhair yogaṃ yo veda cātmanaḥ | yaḥ sāṅkhyam ātmano vetti yasya cātmā vaśe sadā ||
దుర్యోధనుడు పలికెను—వివిధ విశిష్ట తపస్సులచే ఆత్మసంబంధమైన యోగవిధానాన్ని తెలిసినవాడు, ఆత్మసంబంధమైన సాంఖ్యాన్ని గ్రహించినవాడు, మరియు ఎవరి అంతరాత్మ సదా వశంలో ఉంటుందో—అటువంటి వాడు ఉగ్రతపస్సును ఆశ్రయించి పరమ నియమాలలో స్థిరుడై ఉంటాడు. ఆ సమయంలో దేవతలు దానవులను జయించారని మేము విన్నాము. రాజా, దానవులు పరాజితులైన తరువాత తారకాసురుని ముగ్గురు కుమారులు—తారాక్షుడు, కమలాక్షుడు, విద్యున్మాలి—కఠిన తపస్సును ఆశ్రయించి ఉత్తమ వ్రతనియమాలను ఆచరించసాగారు. నానావిధ తపస్సులచే మనస్సు యొక్క సమస్త వృత్తులను నియంత్రించే ఉపాయాన్ని వారు తెలిసికొని, స్వస్వరూపజ్ఞానం నిత్య జాగృతంగా కలిగి, అంతఃకరణాన్ని జయించి, లోకంలో సాటిలేని వారయ్యారు. ఆ పాపరహిత తేజోమయ తపస్వులను దేవతలు మహేశ్వరుడు, ఉమాపతి భగవానుడైన శివుని దర్శనంతో అనుగ్రహించారు.
दुर्योधन उवाच
Educational Q&A
The verse praises inner mastery: true power and clarity arise from disciplined austerity (tapas), restraint (niyama), and knowledge—both yogic control of mental fluctuations and sāṅkhya-like discriminative understanding of the self. Ethical strength is framed as self-governance rather than mere external dominance.
Duryodhana recounts a mythic episode: after the gods defeat the Daityas/Danavas, Tārakāsura’s three sons undertake severe penance and strict vows, becoming formidable through self-control and spiritual knowledge; the gods then behold Mahādeva (Śiva), Umā’s lord, in connection with this ascetic rise.