Shloka 373
हताश्न हन्यमानाक्ष पतिताश्वैव सर्वश: । पैदल वीरोंद्वारा उछल-उछलकर मारे गये और मारे जाते हुए कितने ही हाथी और रथ सवारोंसहित सब ओर पड़े थे
hatāśnā hanyamānākṣāḥ patitāśvaiva sarvaśaḥ | paidalair vīrair dvārā ucchal-ucchalakara māritāḥ māryamāṇāś ca keṣāñcid hastinaḥ rathasvārāḥ sahitāḥ sarvataḥ patitā babhūvuḥ |
సంజయుడు పలికెను—అన్ని వైపులా నిరాశతో మసకబారిన చూపులతో కొట్టబడుతున్న యోధులు, పడిపోయిన గుర్రాలతో రథాలు కనిపించెను. చంపబడుతూనే అనేక ఏనుగులు, రథయోధులు కూడా చుట్టూ నేలపై కూలి ఉండిరి. పాదాతులు మళ్లీ మళ్లీ దూకి దగ్గరికి వెళ్లి వారిని కోసి పడేసిరి. ఈ విధంగా యుద్ధభూమి అంతటా విధ్వంసంతో నిండిపోయెను; యుద్ధంలో మహావీరుడైనవాడూ అసహాయ దేహమవుతాడు, శౌర్యం సంహారంతో వేరుచేయలేనిదిగా కనిపిస్తుంది.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical and existential cost of war: strength, status, and martial pride collapse into the same vulnerability when violence dominates. It implicitly warns that even ‘heroism’ in battle can become mere destruction, challenging the listener to reflect on dharma amid chaos.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra a grim battlefield tableau: horses have fallen, chariots and elephants lie scattered, and foot-soldiers repeatedly leap in to finish off or strike down warriors. The emphasis is on widespread collapse and relentless close-quarters killing.