Shloka 19
कर्णपर्व — चतुर्दशोऽध्यायः
Arjuna’s Suppression of the Saṃśaptakas; Kṛṣṇa’s Strategic Admonition; Battlefield Inventory
फिर जैसे मेघ झलकी धाराओंसे पर्वतको ढक-सा देता है, उसी प्रकार भयंकर एवं सैकड़ों बाणोंद्वारा वह भीमसेनको आच्छादित करने लगा; परंतु भीमसेन शत्रुके इस विजयसूचक लक्षणको सहन न कर सके ।।
tataḥ yathā meghaḥ jhalakī-dhārābhiḥ parvataṃ ācchādayati, tathā sa bhīmasenaṃ bhayānaka-śata-bāṇaiḥ samantāt ācchādayām āsa; kintu bhīmasenaḥ śatroḥ vijaya-sūcaka-lakṣaṇaṃ soḍhuṃ na śaśāka. praticakre tato rājan pāṇḍavo 'py apasavyataḥ; maṇḍalānāṃ vibhāgeṣu gata-pratyāgateṣu ca, rājan, pāṇḍuputro bhīmaḥ aśvatthāmānaṃ dakṣiṇīkṛtya pratyavartata.
సంజయుడు పలికెను—నీటి ధారలతో మెరుస్తూ మేఘం పర్వతాన్ని కప్పివేసినట్లు, అతడు వందల భయంకర బాణాలతో భీమసేనుని అన్ని వైపులా ఆవరించెను; కాని శత్రువు విజయసూచకమైన ఆ లక్షణాన్ని భీముడు సహించలేకపోయెను. అప్పుడు, రాజా, పాండవ భీముడు కూడా ప్రతిచక్రం చేసి—మండల విభాగాలలోను, ముందుకు-వెనుకకు సాగే పంతేర్లలోను—అపసవ్యంగా సంచరించి అశ్వత్థామను తన కుడివైపునకు చేసి, తగిన ప్రతీకారం తీర్చెను.
संजय उवाच
Educational Q&A
Even amid war, the verse highlights the warrior ethic of not tolerating an opponent’s triumphant dominance: Bhima refuses to accept the enemy’s ‘victory-sign’ and responds with disciplined tactical counter-maneuvers rather than despair.
Ashvatthama overwhelms Bhima with a dense volley of arrows, likened to a cloud covering a mountain. Bhima then retaliates, employing circular wheeling movements (maṇḍala), advances and retreats (gata-pratyāgata), and a positional turn that keeps Ashvatthama to his right (dakṣiṇīkṛtya), thereby reversing the pressure.