Adhyaya 94
Droṇa-parva Adhyāya 94: Sātyaki–Sudarśana Yuddha (सात्यकि–सुदर्शन युद्ध)
Upa-parva: Sātyaki–Sudarśana Saṃprahāra (Episode: Sātyaki’s advance and duel with Sudarśana)
Sañjaya reports that Sātyaki, having overcome Droṇa’s sector and other Kaurava leaders, speaks with measured confidence to his charioteer, characterizing himself as an instrument while attributing decisive battlefield outcomes to Keśava and Phalguna (Kṛṣṇa and Arjuna). He then advances forcefully through the host, described in solar imagery and as difficult to check. Sudarśana confronts him; a severe chariot engagement follows in which Sudarśana releases dense volleys and Sātyaki counters by cutting down arrows mid-flight, demonstrating technical mastery of interception and rate-of-fire. The duel escalates: Sudarśana wounds Sātyaki and strikes his horses; Sātyaki responds with targeted countermeasures, including the killing of the opponent’s charioteer and then Sudarśana himself by a decisive head-severing strike. The chapter closes with Sātyaki’s renewed movement toward Arjuna’s axis, and observers’ astonishment at his ability to burn through enemies within missile-range, emphasizing momentum, lethality, and the narrative function of exemplary prowess within the broader operational plan.
Chapter Arc: श्वेतवाहन अर्जुन अपनी सत्यप्रतिज्ञा को पूर्ण करने के लिए कौरव-सेना में वज्र की भाँति प्रवेश करता है; उसके बाण सूर्य-किरणों की तरह चमकते हुए समूची पंक्ति को संतप्त कर देते हैं। → अर्जुन के प्रहार से घोड़े विद्ध होते हैं, रथ छिन्न-भिन्न होते हैं, गज-आरूढ़ गिरते हैं और छत्र-ध्वज कटते हैं; इसी उथल-पुथल में वह द्रोणाचार्य की दिशा में बढ़ता हुआ कृतवर्मा और काम्बोजराज सुदक्षिण जैसे महारथियों के प्रतिरोध से घिर जाता है। → कृतवर्मा के तीव्र बाणों से अर्जुन क्षण भर के लिए उलझता है; कृष्ण चिंतित होते हैं कि कहीं विलंब काल-व्यतिक्रम न बन जाए—उसी क्षण अर्जुन गाण्डीव से प्रचण्ड प्रत्युत्तर देकर सुदक्षिण के रथ को तोड़ता है और हृदय-भेदी बाण से उसके संकल्प व पराक्रम को निष्फल कर देता है। → सुदक्षिण का कवच फटता है, अंग शिथिल पड़ते हैं, मुकुट-बाजूबंद गिरते हैं और वह ध्वज की तरह सामने की ओर गिरकर रणभूमि में प्राणहीन शोभित होता है; अर्जुन का मार्ग एक बड़े अवरोध से मुक्त हो जाता है। → द्रोण और कृतवर्मा अभी भी रण में सक्रिय हैं; अर्जुन की प्रतिज्ञा-पूर्ति की दौड़ आगे और घनी टकराहटों की ओर बढ़ती है।
Shlokas
Verse 1
अपन बछ। हक २ >> द्विनवतितमो< ध्याय: अर्जुनका द्रोणाचार्य और कृतवर्माके साथ युद्ध करते | है कौरव-सेनामें प्रवेश तथा श्रुतायुधका अपनी गदासे सुदक्षिणका अर्जुनद्वारा वध संजय उवाच संनिरुद्धस्तु तैः पार्थो महाबलपराक्रम: । द्रुतं समनुयातश्न द्रोणेन रथिनां वर:
సంజయుడు అన్నాడు— మహాబలపరాక్రమాలు కలిగిన పార్థుడు (అర్జునుడు) ఆ కౌరవులచే అడ్డుకోబడినప్పుడు, రథయోధుల్లో శ్రేష్ఠుడైన ద్రోణుడు కూడా వెంటనే అతని వెంట పడ్డాడు।
Verse 2
किरन्निषुगणांस्तीक्ष्णान् स रश्मीनिव भास्कर: । तापयामास तत् सैन्यं देहं व्याधिगणो यथा
తీవ్ర బాణవర్షం కురిపిస్తూ, సూర్యుడు తన కిరణాలను విస్తరించునట్లు, అతడు ఆ సేనను దహింపజేశాడు—రోగసమూహం దేహాన్ని బాధించి కాల్చినట్లుగా।
Verse 3
अश्वो विद्धो रथश्छिन्न: सारोह: पातितो गज: । छत्राणि चापविद्धानि रथाश्षक्रैविना कृता:
గుర్రాలు గాయపడ్డాయి, రథాలు చీల్చి చెదరగొట్టబడ్డాయి, గజారోహులతో కూడిన ఏనుగులు కూల్చబడ్డాయి. ఛత్రాలు చెల్లాచెదురయ్యాయి; రథాలు చక్రాల్లేక నిరుపయోగమయ్యాయి।
Verse 4
विद्रुतानि च सैन्यानि शरारतानि समन्ततः । इत्यासीत् तुमुल॑ युद्ध न प्राज्ायत किज्चन
బాణాల దెబ్బలకు బాధపడిన సైన్యాలు అన్ని దిక్కులకూ పారిపోయాయి. అక్కడ యుద్ధం అంతటి తుములమూ భయంకరమూ అయి, ఎవరికీ ఏదీ స్పష్టంగా గ్రహించబడలేదు।
Verse 5
तेषां संयच्छतां संख्ये परस्परमजिह्ागै: । अर्जुनो ध्वजिनीं राजन्नभी क्ष्णं समकम्पयत्
రాజా! యుద్ధసమరంలో వారు పరస్పరం ఒకరినొకరు అదుపులో ఉంచేందుకు ప్రయత్నించుచుండగా, అర్జునుడు తన బాణాలతో వారి ధ్వజినిని పదేపదే కంపింపజేశాడు।
Verse 6
सत्यां चिकीर्षमाणस्तु प्रतिज्ञां सत्यसंगर: । अभ्यद्रवद् रथश्रेष्ठ शोणाश्र श्वेतवाहन:
తన ప్రతిజ్ఞను సత్యం చేయదలచి, సత్యసంగరుడైన అర్జునుడు—రథశ్రేష్ఠుడు, శ్వేతవాహనుడు, శోణాశ్వయుక్తుడు—ద్రోణాచార్యునిపై దూసుకెళ్లాడు।
Verse 7
त॑ द्रोण: पञ्चविंशत्या मर्मभिद्धिरजिद्मगै: । अन्तेवासिनमाचार्यों महेष्वासं समार्पयत्,उस समय आचार्य द्रोणने अपने महाधनुर्धर शिष्य अर्जुनको पचीस मर्मभेदी बाणोंद्वारा घायल कर दिया
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు ఆచార్య ద్రోణుడు తన శిష్యుడైన మహాధనుర్ధర అర్జునుని ఇరవై ఐదు మర్మభేదక బాణాలతో గాయపరిచాడు.
Verse 8
त॑ तूर्णमिव बीभत्सु: सर्वशस्त्रभृतां वर: । अभ्यधावदिषूनस्यन्निषुवेगविघातकान्
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు సమస్త శస్త్రధారుల్లో శ్రేష్ఠుడైన బీభత్సు అర్జునుడు క్షణంలోనే ద్రోణునిపై దూసుకెళ్లి, శత్రు బాణాల వేగాన్ని ఛేదించే పదునైన బాణాలను సంధించాడు.
Verse 9
तस्याशुक्षिप्तान् भल्लान् हि भल्लै: संनतपर्वभि: | प्रत्यविध्यदमेयात्मा ब्रह्मास्त्रं समुदीरयन्
సంజయుడు అన్నాడు—అమేయమైన ఆత్మబలమున్న ద్రోణాచార్యుడు అర్జునుడు వేగంగా సంధించిన భల్లాలను వంగిన గంతులున్న తన భల్లాలతోనే ఛేదించి, అనంతరం బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగించేందుకు ఆహ్వానించాడు.
Verse 10
तदद्भुतमपश्याम द्रोणस्याचार्यकं॑ युधि । यतमानो युवा नैनं प्रत्यविध्यद् यदर्जुन:
సంజయుడు అన్నాడు—ఆ యుద్ధభూమిలో ద్రోణాచార్యుని అద్భుతమైన ఆచార్యత్వాన్ని మేము చూశాము; ఎంతగా ప్రయత్నించినా యువ అర్జునుడు ఆయనను తన బాణాలతో గాయపరచలేకపోయాడు.
Verse 11
क्षरत्रिव महामेघो वारिधारा: सहस्रश: । द्रोणमेघ: पार्थशैलं ववर्ष शरवृष्टिभि:
సంజయుడు అన్నాడు—ఎలా మహామేఘం వేలాది జలధారలను ఆగకుండా కురిపిస్తుందో, అలాగే ద్రోణమేఘం పర్వతసమానుడైన పార్థ అర్జునునిపై బాణవృష్టిని కురిపించాడు.
Verse 12
अर्जुन: शरवर्ष तद् ब्रह्मास्त्रेणेव मारिष । प्रतिजग्राह तेजस्वी बाणैर्बाणान् निशातयन्
సంజయుడు పలికెను—పూజనీయ నరేశా! ఆ సమయంలో తేజస్వి అర్జునుడు తన బాణాలతో వారి బాణాలను ఒక్కొక్కటిగా ఛేదిస్తూ, బ్రహ్మాస్త్రముతోనే అన్నట్లు, ఆచార్యుని బాణవర్షాన్ని అడ్డగించాడు.
Verse 13
द्रोणस्तु पठ्चविंशत्या श्वेतवाहनमार्दयत् । वासुदेवं च सप्तत्या बाह्वोरुगसि चाशुगै:
సంజయుడు పలికెను—ద్రోణుడు ఇరవై ఐదు బాణాలతో శ్వేతవాహనుడైన అర్జునుని తీవ్రంగా బాధించాడు; అలాగే వాసుదేవుడైన శ్రీకృష్ణుని భుజాలు, వక్షస్థలంలో డెబ్బై వేగబాణాలతో గాయపరిచాడు.
Verse 14
पार्थस्तु प्रहसन् धीमानाचार्य सशरौधिणम् | विसृजन्तं शितान् बाणानवारयत त॑ युधि
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు పరమ బుద్ధిమంతుడైన పార్థుడు నవ్వుతూనే, పదునైన బాణాల ఘనవర్షాన్ని విడిచే ఆచార్య ద్రోణుని యుద్ధంలో ఆ బాణవర్షంతో సహా అడ్డగించాడు.
Verse 15
अथ तौ वध्यमानौ तु द्रोणेन रथसत्तमौ । आवर्जयेतां दुर्धर्ष युगान्ताग्निमिवोत्थितम्
ఆపై ద్రోణునిచేత గాయపడుతూ ఉన్న ఆ ఇద్దరు రథిశ్రేష్ఠులు—శ్రీకృష్ణుడు, అర్జునుడు—ప్రళయాగ్నిలా ఉద్ధృతుడైన ఆ దుర్ధర్ష ఆచార్యుని విడిచి మరొక దిశకు మళ్లారు.
Verse 16
वर्जयन् निशितान् बाणान् द्रोणचापविनि:सृतान् । किरीटमाली कौन्तेयो भोजानीकं व्यशातयत्
ద్రోణుని ధనుస్సు నుండి విడిచిన పదునైన బాణాలను తప్పించుకుంటూ, కిరీటధారి కౌంతేయుడైన అర్జునుడు భోజసేనను ఛిన్నాభిన్నం చేయడం ప్రారంభించాడు.
Verse 17
सो<न््तरा कृतवर्माणं काम्बोजं च सुदक्षिणम् । अभ्ययाद् वर्जयन् द्रोणं मैनाकमिव पर्वतम्
సంజయుడు పలికెను—అతడు కృతవర్ముడి మరియు కాంబోజరాజు సుదక్షిణుని మధ్యగా వెళ్లి, మైనాక పర్వతంలా అచలంగా నిలిచిన ద్రోణాచార్యుని జాగ్రత్తగా తప్పించుకొని ముందుకు సాగెను।
Verse 18
ततो भोजो नरव्याप्रो दुर्धर्ष कुरुसत्तमम् | अविध्यत् तूर्णमव्यग्रो दशभि: कड्कपत्रिभि:
అనంతరం భోజవంశీయుడు, నరవ్యాఘ్రుడు, దుర్ధర్షుడు కృతవర్ముడు—మనస్సు చలించక—కురుశ్రేష్ఠుడైన అర్జునుని కంకపక్షాలతో కూడిన పది బాణాలతో వేగంగా గాయపరచెను।
Verse 19
तमर्जुन: शतेनाजौ राजन् विव्याध पत्रिणाम् | पुनश्नान्यैस्त्रिभिर्बाणैमोहयजन्निव सात्वतम्
రాజా! యుద్ధరంగంలో అర్జునుడు అతనిని వంద పక్షపత్రయుక్త బాణాలతో ఛేదించెను; తరువాత సాత్వతుడైన కృతవర్ముని మోహింపజేయునట్లు మరి మూడు బాణాలు సంధించెను।
Verse 20
भोजस्तु प्रहसन् पार्थ वासुदेवं॑ च माधवम् । एकैकं पञ्चविंशत्या सायकानां समार्पयत्,तब कृतवर्माने भी हँसकर कुन्तीकुमार अर्जुन और मधुवंशी भगवान् वासुदेवमेंसे प्रत्येकको पचीस-पचीस बाण मारे
అప్పుడు భోజుడైన కృతవర్ముడు నవ్వుతూ పార్థుడైన అర్జునుని మరియు మాధవుడైన వాసుదేవుని—ఇద్దరినీ—ప్రతివారిపై ఇరవై ఐదు బాణాల చొప్పున సంధించెను।
Verse 21
तस्यार्जुनो धनुश्कछित्त्वा विव्याधैनं त्रिसप्तभि: । शरैरग्निशिखाकारे: क्रुद्धाशीविषसंनिभै:
ఇది చూచి అర్జునుడు అతని ధనుస్సును కోసివేసి, తరువాత క్రోధంతో నిండిన విషసర్పంలా భయంకరమై, అగ్నిశిఖలవలె ప్రకాశించే ఇరవై ఒక బాణాలతో అతనిని గాయపరచెను।
Verse 22
अथान्यद् धनुरादाय कृतवर्मा महारथ: । पज्चभि: सायकैस्तूर्ण विव्याधोरसि भारत
అప్పుడు మహారథుడు కృతవర్మ మరొక ధనుస్సు ఎత్తుకొని, ఓ భారతా! ఐదు బాణాలతో వేగంగా అతని వక్షస్థలాన్ని ఛేదించాడు.
Verse 23
भारत! तब महारथी कृतवर्माने दूसरा धनुष लेकर तुरंत ही पाँच बाणोंसे अर्जुनकी छातीमें चोट पहुँचायी ।।
మళ్లీ కృతవర్మ ఐదు పదునైన బాణాలతో పార్థుణ్ణి ఛేదించాడు. అది చూసిన పార్థుడు తొమ్మిది బాణాలతో అతని వక్షస్థలంలో బలంగా కొట్టాడు.
Verse 24
दृष्टवा विषक्त कौन्तेयं कृतवर्मरथं प्रति । चिन्तयामास वार्ष्णेयो न न: कालात्ययो भवेत्
కుంతీపుత్రుడైన అర్జునుడు కృతవర్మ రథంతో సన్నిహితంగా చిక్కుకున్నదాన్ని చూసి, వార్ష్ణేయుడైన కృష్ణుడు మనసులోనే ఆలోచించాడు—“మన సమయం ఇక్కడ ఎక్కువగా వృథా కాకూడదు.”
Verse 25
ततः कृष्णो<ब्रवीत् पार्थ कृतवर्मणि मा दयाम् | कुरु सम्बन्धकं हित्वा प्रमथ्यैनं विशातय
అప్పుడు కృష్ణుడు పార్థునితో అన్నాడు—“కృతవర్మపై దయ చూపకు. బంధుత్వ భావాన్ని విడిచి, ఇతనిని నలిపి సంహరించు.”
Verse 26
ततः स कृतवर्माणं मोहयित्वार्जुन: शरै: । अभ्यगाज्जवनैरश्वै:ः काम्बोजानामनीकिनीम्,तब अर्जुन अपने बाणोंद्वारा कृतवर्माको मूर्च्छिंत करके अपने वेगशाली घोड़ोंद्वारा काम्बोजोंकी सेनापर आक्रमण करने लगे
అప్పుడు అర్జునుడు తన బాణాలతో కృతవర్మను మోహింపజేసి (స్తంభింపజేసి), వేగవంతమైన గుర్రాలతో కాంబోజుల సేనపై దూసుకెళ్లాడు.
Verse 27
अमर्षितस्तु हार्दिक्य: प्रविष्टे श्वेतवाहने । विधुन्वन् सशरं चाप॑ पाञ्चाल्याभ्यां समागत:
సంజయుడు పలికెను—శ్వేతవాహనుడు అర్జునుడు వ్యూహంలో ప్రవేశించగానే హార్దిక్యుడు కృతవర్మ హృదయంలో క్రోధంతో మండిపోయెను. బాణాలు ఎక్కించిన ధనుస్సును ఊపుతూ ఆ ఇద్దరు పాంచాల వీరులతో సమరానికి దిగెను.
Verse 28
चक्ररक्षौ तु पाञज्चाल्यावर्जुनस्य पदानुगौ | पर्यवारयदायान्तौ कृतवर्मा रथेषुभि:
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరు పాంచాల వీరులు అర్జునుని చక్రరక్షకులై అతని వెనుక వెనుక సాగుచుండిరి. కాని కృతవర్మ తన రథంతోను బాణవర్షంతోను ముందుకు వస్తున్న వారిద్దరినీ అడ్డగించెను.
Verse 29
तावविध्यत् ततो भोज: कृतवर्मा शितै: शरै: । त्रिभिरेव युधामन्युं चतुर्भि श्चोत्तमौजसम्,भोजवंशी कृतवर्माने अपने तीन तीखे बाणोंद्वारा युधामन्युको और चार बाणोंसे उत्तमौजाको घायल कर दिया
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు భోజవంశీయుడు కృతవర్మ పదునైన బాణాలతో వారిద్దరినీ గాయపరచెను; యుధామన్యుని మూడు బాణాలతో, ఉత్తమౌజుని నాలుగు బాణాలతో విద్ధం చేసెను.
Verse 30
तावप्येनं विविधतुर्दशभिर्दशभि: शरैः । त्रिभिरेव युधामन्युरुत्तमौजास्त्रिभिस्तथा
సంజయుడు పలికెను—వారిద్దరూ కూడా అతనిని వివిధ రీతులలో పది పది బాణాలతో విద్ధం చేసిరి. తరువాత యుధామన్యుడు మరి మూడు, ఉత్తమౌజుడు కూడా మూడు బాణాలతో అతనిని మరింత గాయపరచెను.
Verse 31
संचिच्छिदतुरप्यस्य ध्वजं कार्मुकमेव च । अथान्यद् धनुरादाय हार्दिक्य: क्रोधमूर्च्छित:
సంజయుడు పలికెను—వారు అతని ధ్వజమును, ధనుస్సును కూడ కోసివేసిరి. అప్పుడు హార్దిక్యుడు కృతవర్మ క్రోధోన్మత్తుడై మరొక ధనుస్సును తీసుకొనెను.
Verse 32
कृत्वा विधनुषौ वीरौ शरवर्षैरवाकिरत् । तावन्ये धनुषी सज्ये कृत्वा भोजं विजघ्नतु:
ఆ ఇద్దరు వీరులను ధనుస్సులేని వారిగా చేసి అతడు వారిపై బాణవర్షం కురిపించాడు. అప్పుడు వారు కూడా మరొక ధనుస్సులను సజ్జం చేసుకొని భోజవంశీయుడైన కృతవర్మపై ప్రతిఘాతం చేశారు. యుద్ధంలో ఇదే నిరంతర ప్రతీకారం—ఆయుధం తెగగానే మరొకటి ఎత్తబడుతుంది; కోపం సంయమాన్ని కాదు, సంఘర్షణనే పెంచుతుంది.
Verse 33
तेनान्तरेण बीभत्सुर्विवेशामित्रवाहिनीम् । न लेभाते तु तौ द्वारं वारितौ कृतवर्मणा
ఇంతలో బీభత్సుడైన అర్జునుడు శత్రుసేనలోకి దూసుకెళ్లాడు. కానీ వారు ఇద్దరూ ద్వారం దాకా చేరలేకపోయారు; కృతవర్మ వారిని అడ్డగించాడు. యుద్ధంలో ధృఢసంకల్పం కూడా ప్రతిఘటన చేత పరీక్షించబడుతుంది; ముందుకు సాగేందుకు శాసనం, సంయమం అవసరం.
Verse 34
अनीकान्यर्दयन् युद्धे त्वरित: श्वेतवाहन:
యుద్ధంలో శ్వేతాశ్వాల రథసారథి అయిన ఆ వేగవంతుడు శత్రు అణీకాలను నలిపేస్తూ ముందుకు దూసుకెళ్లాడు; వాటిని చిదిమి వెనక్కు తోసివేశాడు—రథంలోనే రణవేగం దాగినట్లుగా.
Verse 35
त॑ दृष्टवा तु तथा यान्तं शूरो राजा श्रुतायुध:
అతడు అలా ముందుకు వస్తున్నదాన్ని చూసి శూరుడైన రాజు శ్రుతాయుధుడు గమనించాడు; యుద్ధపు వేగం పెరుగుతున్న వేళ అతని సంకల్పం మరింత కఠినమైంది. యుద్ధంలో ప్రత్యర్థి కదలికను చూసిన క్షణమే ఉద్దేశం మారుతుంది; ధర్మబాధ్యత, ప్రతీకారం సంయమాన్ని మించిపోతాయి.
Verse 36
स पार्थ त्रिभिरानर्छत् सप्तत्या च जनार्दनम्
అతడు పార్థుడిని మూడు బాణాలతో, జనార్దనుడిని డెబ్బై బాణాలతో గాయపరిచాడు. రణంలో ఇలాంటి నిర్దయ లెక్కే నడుస్తుంది—ధర్మం కన్నా గాయాల సంఖ్యతోనే పరాక్రమం కొలుస్తారు; అయినా అర్జునుని పక్కన శ్రీకృష్ణుని సాన్నిధ్యం యుద్ధపు నైతిక దిశను గుర్తు చేస్తూనే ఉంటుంది.
Verse 37
ततोडअर्जुनो नवत्या तु शराणां नतपर्वणाम्
అప్పుడు అర్జునుడు వంగిన సంధులున్న తొంభై బాణాలతో అతనిని బలంగా గాయపరిచాడు—శిక్షణతో కూడిన నియంత్రిత శరవర్షం అది.
Verse 38
स तन्न ममृषे राजन् पाण्डवेयस्य विक्रमम्
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ రాజా, పాండవపుత్రుని ఆ పరాక్రమాన్ని అతడు తట్టుకోలేకపోయాడు.
Verse 39
तस्यार्जुनो धनुश्छित्त्वा शरावापं निकृत्य च
అప్పుడు అర్జునుడు అతని ధనుస్సును కోసి, బాణాల తూనీరును కూడా చీల్చివేశాడు.
Verse 40
आजयपघानोरसि क्रुद्ध: सप्तभिननतपर्वभि: । तब अर्जुनने उनका धनुष काटकर उनके तरकशके भी टुकड़े-टुकड़े कर दिये। फिर कुपित हो झुकी हुई गाँठवाले सात बाणोंद्वारा उनकी छातीपर प्रहार किया ।।
తర్వాత కోపంతో అర్జునుడు వంగిన సంధులున్న ఏడు బాణాలతో అతని ఛాతిని గాయపరిచాడు. ఆపై ఆ రాజు క్రోధావేశంతో మరో ధనుస్సును ఎత్తుకున్నాడు.
Verse 41
ततोअर्जुन: स्मयन्नेव श्रुतायुधमरिंदम:
అప్పుడు శత్రుదమనుడైన అర్జునుడు చిరునవ్వుతో శ్రుతాయుధుని ఉద్దేశించి పలికాడు.
Verse 42
शरैरनेकसाहसै: पीडयामास भारत | भारत! यह देख शत्रुदमन अर्जुनने मुसकराते हुए ही श्रुतायुधको कई हजार बाण मारकर पीड़ित कर दिया ।। अश्वांश्वास्यावधीत् तूर्ण सारथथिं च महारथ:
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! అనేక సహస్ర బాణములతో అతనిని ఘోరంగా పీడించాడు. ఇది చూచి శత్రుదమనుడైన అర్జునుడు చిరునవ్వుతోనే శ్రుతాయుధునిపై వేలాది శరములు వర్షింపజేసి అతనిని వ్యథపెట్టెను. ఆ మహారథుడు వెంటనే అతని అశ్వములను, సారథిని కూడ సంహరించెను.
Verse 43
हताश्चं रथमुस्तृज्य स तु राजा श्रुतायुध:,अभ्यद्रवद् रणे पार्थ गदामुद्यम्य वीर्यवान् । घोड़ोंके, मारे जानेपर पराक्रमी राजा श्रुतायुध उस रथको छोड़कर हाथमें गदा ले समरांगणमें अर्जुनपर टूट पड़े
అశ్వములు సంహరింపబడినపుడు పరాక్రమశాలియైన రాజు శ్రుతాయుధుడు రథాన్ని విడిచి, గదను ఎత్తుకొని యుద్ధరంగంలో పార్ధ అర్జునునిపై దూకెను.
Verse 44
।। वरुणस्यात्मजो वीर: स तु राजा श्रुतायुध:
ఆ వీర రాజు శ్రుతాయుధుడు వరుణుని కుమారుడు.
Verse 45
तस्य माताब्रवीद् राजन् वरुण पुत्रकारणात्
ఓ రాజా! వరుణుని కారణంగా ఆ కుమారుడు కలిగినందున అతని తల్లి ఇలా పలికెను.
Verse 46
वरुण स्त्वब्रवीत् प्रीतो ददाम्यस्मै वरं हितम्
అప్పుడు ప్రసన్నుడైన వరుణుడు పలికెను—“ఇతనికి హితకరమైన వరం ఇస్తాను.”
Verse 47
नास्ति चाप्यमरत्वं वै मनुष्यस्य कथंचन
సంజయుడు అన్నాడు—మనిషికి ఏ విధంగానూ నిజంగా అమరత్వం లేదు.
Verse 48
दुर्धर्षस्त्वेष शत्रूणां रणेषु भविता सदा
సంజయుడు అన్నాడు—ఈవాడు యుద్ధరంగంలో ఎల్లప్పుడూ శత్రువులకు దుర్ధర్షుడుగా (అజేయుడుగా) నిలుస్తాడు.
Verse 49
इत्युक्त्वा वरुण: प्रादाद् गदां मन्त्रपुरस्कृताम्
సంజయుడు అన్నాడు—ఇలా చెప్పి వరుణుడు మంత్రపూర్వకంగా సంస్కరింపబడిన గదను ప్రసాదించాడు.
Verse 50
उवाच चैनं भगवान् पुनरेव जलेश्वर:
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు జలాధీశ్వరుడైన భగవాన్ వరుణుడు అతనిని మరల పలికాడు. గదను ప్రసాదించి వరుణుడు ఇలా హెచ్చరించాడు—“వత్సా! యుద్ధం చేయని వానిపై ఈ గదతో దెబ్బ కొట్టకుము; లేకపోతే అది తిరిగి నీ మీదనే పడుతుంది. శక్తిమంతుడైన కుమారా! ధర్మవిరుద్ధంగా ప్రవర్తించే ప్రയോഗకర్తనైనా ఈ గద సంహరించగలదు.”
Verse 51
अयुध्यति न मोक्तव्या सा त्वय्येव पतेदिति । हन्यादेषा प्रतीपं हि प्रयोक्तारमपि प्रभो
సంజయుడు అన్నాడు—“యుద్ధం చేయని వానిపై ఈ గదను ప్రయోగించకూడదు; లేకపోతే అది తిరిగి నీ మీదనే పడుతుంది. ఓ ప్రభూ! ధర్మవిరుద్ధంగా ప్రవర్తించే ప్రയോഗకర్తనైనా ఈ గద సంహరించగలదు.”
Verse 52
न चाकरोत् स ठठद्दाक्यं प्राप्ते काले श्रुतायुध: । स तया वीरघातिन्या जनार्दनमताडयत्
కానీ నిర్ణాయక క్షణం వచ్చినప్పుడు శ్రుతాయుధుడు ఆ ఆజ్ఞను పాటించలేదు. ఆ వీరఘాతినీ గదతో జనార్దనుడైన శ్రీకృష్ణునిపై అతడు ప్రహారం చేశాడు.
Verse 53
प्रतिजग्राह तां कृष्ण: पीनेनांसेन वीर्यवान् | नाकम्पयत शौरिं सा विन्ध्यं गिरिमिवानिल:
పరాక్రమశాలి శ్రీకృష్ణుడు తన హృష్టపుష్టమైన భుజంపై ఆ గదా దెబ్బను భరించాడు. కానీ గాలి వింధ్యపర్వతాన్ని కదిలించలేనట్లే, ఆ గదా శౌరిని కంపింపజేయలేకపోయింది.
Verse 54
प्रत्युद्यान्ती तमेवैषा कृत्येव दुरधिष्ठिता । जघान चास्थितं वीरं श्रुतायुधममर्षणम्
ఆ గదా తిరిగి అతనిపైనే దూసుకొచ్చింది—దుష్టాభిచారంతో పుట్టిన కృత్య తన కర్తనే నాశనం చేసే విధంగా. అక్కడ నిలిచిన అమర్షశీల వీరుడు శ్రుతాయుధుడిని అది సంహరించింది.
Verse 55
हत्वा श्रुतायुधं वीर॑ धरणीमन्वपद्यत । गदां निवर्तितां दृष्टवा निहतं च श्रुतायुधम्
వీరుడు శ్రుతాయుధుడు హతుడైన తరువాత అతడు నేలపై కూలిపోయాడు. తిరిగి వచ్చిన గదను, అలాగే నిహతుడైన శ్రుతాయుధుడిని చూసి (అందరూ ఆశ్చర్యపడ్డారు).
Verse 56
स्वेनास्त्रेण हतं दृष्टवा श्रुतायुधमरिंदमम्
హే నరేశ్వరా! శత్రుదమనుడైన శ్రుతాయుధుడు తన స్వంతాస్త్రంతోనే హతుడై ఉన్నదాన్ని చూసి కారణం స్పష్టమైంది—యుద్ధం చేయని శ్రీకృష్ణునిపై అతడు గదను ప్రయోగించాడు; అందువల్ల అదే గద తిరిగి వచ్చి అతని మరణానికి కారణమైంది.
Verse 57
अयुध्यमानाय ततः केशवाय नराधिप । क्षिप्ता श्रुतायुधेनाथ तस्मात् तमवधीद् गदा
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! అప్పుడు యుద్ధం చేయని కేశవునిపై శ్రుతాయుధుడు గదను విసిరెను. ధర్మయుద్ధ నియమాన్ని అతిక్రమించి యోధత్వం విడిచినవానిపై విసిరినందున, ఆ గదే తిరిగి శ్రుతాయుధునినే సంహరించెను; అధర్మఫలం అతనికే తగిలెను.
Verse 58
यथोक्तं वरुणेनाजी तथा स निधनं गत: । व्यसुश्चाप्पपतद् भूमौ प्रेक्षतां सर्वधन्विनाम्
సంజయుడు పలికెను—వరుణుడు ముందే చెప్పినట్లే, రణభూమిలో అతడు మరణాన్ని పొందెను. సమస్త ధనుర్ధరులు చూస్తుండగా, ప్రాణరహితుడై భూమిపై పడిపోయెను.
Verse 59
पतमानस्तु स बभौ पर्णाशाया: प्रिय: सुतः । स भग्न इव वातेन बहुशाखो वनस्पति:,गिरते समय पर्णाशाके प्रिय पुत्र श्रुतायुध आँधीके उखाड़े हुए अनेक शाखाओंवाले वृक्षके समान प्रतीत हो रहे थे
సంజయుడు పలికెను—పడిపోతున్న వేళ పర్నాశా ప్రియపుత్రుడు శ్రుతాయుధుడు, బలమైన గాలికి విరిగిపడి కూలిన అనేకశాఖల వృక్షంలా కనిపించెను.
Verse 60
ततः सर्वाणि सैन्यानि सेनामुख्याश्न सर्वश: । प्राद्रवन्त हतं दृष्टवा श्रुतायुधमरिंदमम्,शत्रुसूदन श्रुतायुधको इस प्रकार मारा गया देख सारे सैनिक और सम्पूर्ण सेनापति वहाँसे भाग खड़े हुए
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు శత్రుదమనుడైన శ్రుతాయుధుడు హతుడైనట్లు చూసి, సమస్త సైన్యములు మరియు ప్రధాన సేనానాయకులు అన్ని దిక్కులా చెదిరి పారిపోయిరి.
Verse 61
तत: काम्बोजराजस्य पुत्र: शूर: सुदक्षिण: । अभ्ययाज्जवनैरश्वै: फाल्गुनं शत्रुसूदनम्,तत्पश्चात् काम्बोजराजका शूरवीर पुत्र सुदक्षिण वेगशाली अअभ्रोंद्वारा शत्रुसूदन अर्जुनका सामना करनेके लिये आया
సంజయుడు పలికెను—ఆపై కాంబోజరాజుని వీరపుత్రుడు సుదక్షిణుడు, వేగవంతమైన యవన అశ్వాలతో, శత్రుసూదనుడైన ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు)ను ఎదుర్కొనుటకు ముందుకు దూసుకొచ్చెను.
Verse 62
तस्य पार्थ: शरान् सप्त प्रेषयामास भारत । ते त॑ शूरं विनिर्भिद्य प्राविशनू धरणीतलम्,भारत! अर्जुनने उसके ऊपर सात बाण चलाये। वे बाण उस शूरवीरके शरीरको विदीर्ण करके धरतीमें समा गये
అప్పుడు, ఓ భారతా, పార్థుడు (అర్జునుడు) అతనిపై ఏడు బాణాలు సంధించాడు. అవి ఆ శూరుని దేహాన్ని చీల్చి భూమిలోకి దూరిపోయాయి.
Verse 63
सो5तिविद्ध: शरैस्ती&णैगाण्डीवप्रेषितैर्मुथे । अर्जुन प्रतिविव्याध दशभि: कड्कपत्रिभि:
గాండీవం నుండి సంధించిన పదునైన బాణాలతో తీవ్రంగా గాయపడినప్పటికీ, యుద్ధరంగంలో సుదక్షిణుడు కంకపక్షాలతో కూడిన పది బాణాలతో అర్జునుని ప్రతిగా గుచ్చాడు.
Verse 64
वासुदेवं त्रिभिविद्ध्वा पुन: पार्थ च पञ्चभि: । तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा केतुं चिच्छेद मारिष
అతడు వాసుదేవుని మూడు బాణాలతో గుచ్చి, మళ్లీ పార్థునిపై ఐదు బాణాలు సంధించాడు. అప్పుడు, ఓ మారిషా, పార్థుడు అతని ధనుస్సును కోసి, ధ్వజాన్ని కూడా ఛిన్నభిన్నం చేశాడు.
Verse 65
भल्लाभ्यां भृशतीक्ष्णाभ्यां तं च विव्याध पाण्डव: । स तु पार्थ त्रिभिविंद्ध्वा सिंहनादमथानदत्
ఆ తరువాత పాండవుడు అర్జునుడు రెండు అత్యంత పదునైన భల్లబాణాలతో అతనిని గుచ్చాడు. అయితే అతడూ పార్థుని మూడు బాణాలతో గాయపరచి సింహనాదం చేశాడు.
Verse 66
सर्वपारशवीं चैव शक्ति शूर: सुदक्षिण: । सघपण्टां प्राहिणोद् घोरां क्रुद्धो गाण्डीवधन्चने,शूरवीर सुदक्षिणने कुपित होकर पूर्णतः लोहेकी बनी हुई घण्टायुक्त भयंकर शक्ति गाण्डीवधारी अर्जुनपर चलायी
కోపంతో శూరుడు సుదక్షిణుడు గాండీవధారి అర్జునునిపై పూర్తిగా ఇనుముతో తయారైన, గంటతో కూడిన భయంకరమైన శక్తిని విసిరాడు.
Verse 67
सा ज्वलन्ती महोल्केव तमासाद्य महारथम् | सविस्फुलिज्ञा निर्भिद्य निपषात महीतले
సంజయుడు పలికెను—మహా ఉల్కవలె జ్వలిస్తూ, చినుగులు చిమ్ముతూ అది మహారథి అర్జునుని చేరి, అతనిని ఛేదించి చివరకు భూమిపై పడిపోయింది.
Verse 68
शक््त्या त्वभिहतो गाढढं मूर्च्डयाभिपरिप्लुत: । समाश्वास्य महातेजा: सृक्किणी परिलेलिहन्
సంజయుడు పలికెను—ఆ శక్తి ఘోరప్రహారంతో గాఢంగా గాయపడి మహాతేజస్వి అర్జునుడు మూర్ఛలో మునిగెను; తరువాత తేరుకొని, నాలుకతో నోటి రెండు మూలలను తుడుచుకుంటూ ధైర్యం నిలుపుకొనెను.
Verse 69
त॑ चतुर्दशभि: पार्थों नाराचै: कड्कपत्रिभि: | साश्चवध्वजधनु:सूतं विव्याधाचिन्त्यविक्रम:
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు అచింత్య విక్రముడైన పార్థుడు కంకపక్షాలున్న పద్నాలుగు నారాచ బాణాలతో అతనిని, అతని గుర్రాలు, ధ్వజం, ధనుస్సు, సారథి సహా ఛేదించెను.
Verse 70
रथं चान्ये: सुबहुभिश्चक्रे विशकलं शरै: । सुदक्षिणं तं काम्बोजं मोघसंकल्पविक्रमम्
సంజయుడు పలికెను—ఇతరులు కూడా అనేక బాణాలతో అతని రథాన్ని, చక్రాలను ముక్కలుగా చేసి విరిచివేశారు. సంకల్పమూ విక్రమమూ వ్యర్థం కాని ఆ కాంబోజుడు సుదక్షిణుడు యుద్ధంలో తీవ్రంగా నలిగిపోయెను.
Verse 71
स भिजन्नवर्मा स्रस्ताड़ प्रभ्रष्टमुकुटाज्द:
సంజయుడు పలికెను—అతడు ఛిన్నమైన కవచంతో, శిథిలమైన అవయవాలతో, జారిపోయిన కిరీటంతో కనిపించెను.
Verse 72
गिरे: शिखरज: श्रीमान् सुशाख: सुप्रतिछ्तित:
సంజయుడు అన్నాడు—అతడు పర్వత శిఖరంపై పుట్టిన మహావృక్షంలా; శ్రీమంతుడు, అనేక బలమైన శాఖలతో విస్తరించినవాడు, దృఢమూలాలతో సుప్రతిష్ఠితుడు.
Verse 73
निर्भग्न इव वातेन कर्णिकारो हिमात्यये । शेते सम निहतो भूमौ काम्बोजास्तरणोचित:
సంజయుడు అన్నాడు—చలికాలాంతంలో గాలికి విరిగిపోయిన కర్ణికార వృక్షంలా, అతడు హతుడై సమంగా నేలపై పడి ఉన్నాడు—కాంబోజ దేశపు మృదువైన పరుపులపై శయనించుటకు యోగ్యుడైనవాడు.
Verse 74
जैसे सर्दी बीतनेके बाद पर्वतके शिखरपर उत्पन्न हुआ सुन्दर शाखाओंसे युक्त, सुप्रतिष्ठित एवं शोभासम्पन्न कनेरका वृक्ष वायुके वेगसे टूटकर गिर जाता है, उसी प्रकार काम्बोजदेशके मुलायम बिछौनोंपर शयन करनेके योग्य सुदक्षिण वहाँ मारा जाकर पृथ्वीपर सो रहा था ।।
సంజయుడు అన్నాడు—మహాభరణాలతో అలంకృతుడై, శిఖరాలతో కూడిన పర్వతంలా ఎత్తుగా నిలిచిన, సుందరుడైన తామ్రాక్ష కాంబోజుడు సుదక్షిణుడు కర్ణునిచే హతుడయ్యాడు. కాంబోజదేశపు మృదువైన పరుపులపై శయనించుటకు యోగ్యుడైన అతడు ఇప్పుడు భూమిపై పడి ఉన్నాడు—చలికాలం గడిచిన తరువాత పర్వతశిఖరంపై బాగా వేర్లు పట్టిన, అందమైన శాఖలున్న కనేరు వృక్షం గాలివేగానికి విరిగి పడినట్లుగా.
Verse 75
पुत्र: काम्बोजराजस्य पार्थेन विनिपातित: । बहुमूल्य आभूषणोंसे विभूषित एवं शिखरयुक्त पर्वतके समान सुदर्शनीय अरुण नेत्रोंवाले काम्बोज-राजकुमार सुदक्षिणको अर्जुनने एक ही बाणसे मार गिराया था ।।
సంజయుడు అన్నాడు—కాంబోజరాజుని కుమారుడు పార్థుడు (అర్జునుడు) చేత పడిపోయాడు. బహుమూల్య ఆభరణాలతో అలంకృతుడై, శిఖరయుక్త పర్వతంలా దివ్యంగా కనిపించే, ఎర్రని కళ్లుగల కాంబోజ యువరాజు సుదక్షిణుడిని అర్జునుడు ఒక్క బాణంతోనే కూల్చివేశాడు—అతడు తలపై అగ్నివలె ప్రకాశించే బంగారు మాల ధరించి ఉండగానే.
Verse 76
ततः सर्वाणि सैन्यानि व्यद्रवन्त सुतस्य ते । हतं श्रुतायुधं दृष्टवा काम्बोजं च सुदक्षिणम्,तदनन्तर श्रुतायुध तथा काम्बोजराजकुमार सुदक्षिणको मारा गया देख आपके पुत्रकी सारी सेनाएँ वहाँसे भागने लगीं
సంజయుడు అన్నాడు—ఆపై శ్రుతాయుధుడు హతుడైనదీ, కాంబోజ యువరాజు సుదక్షిణుడూ చనిపోయినదీ చూసి, మీ కుమారుని సైన్యమంతా చెదిరి పారిపోయింది. పతిత వీరులను చూచి వారి ధైర్యం క్షీణించింది; భయం శాసనాన్ని మింగివేసింది.
Verse 92
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि श्रुतायुधसुदक्षिणव थे द्विनवतितमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో, జయద్రథవధపర్వాంతర్గతంగా, శ్రుతాయుధ–సుదక్షిణ వధవిషయక తొంభై రెండవ అధ్యాయం సమాప్తమగుచున్నది.
Verse 336
धार्तराष्ट्रेष्चनीकेषु यतमानौ नरर्षभौ । इसी बीचमें अवसर पाकर अर्जुन शत्रुओंकी सेनामें घुस गये। परंतु कृतवर्माद्वारा रोक दिये जानेके कारण वे दोनों नरश्रेष्ठ युधामन्यु और उत्तमौजा प्रयत्न करनेपर भी आपके पुत्रोंकी सेनामें प्रवेश करनेका द्वार न पा सके
ధృతరాష్ట్రపుత్రుల సేనావ్యూహముల మధ్య ఆ ఇద్దరు నరశ్రేష్ఠులు శ్రమించుచుండగా, అవకాశము దొరకగానే అర్జునుడు శత్రుసేనలోనికి చొచ్చుకుపోయెను. కాని కృతవర్మ అడ్డుకొనుటవలన యుధామన్యు మరియు ఉత్తమౌజ—ఆ ఇద్దరు అగ్రయోధులు—ఎంత ప్రయత్నించినను మీ కుమారుల సేనలో ప్రవేశద్వారమును పొందలేకపోయిరి.
Verse 346
नावधीत् कृतवर्माणं प्राप्तमप्यरिष्दन: । शत घोड़ोंवाले शत्रुसूदन अर्जुन उस युद्धस्थलमें बड़ी उतावलीके साथ शत्रु-सेनाओंको पीड़ा दे रहे थे। परंतु उन्होंने (सम्बन्धका विचार करके) कृतवर्माको सामने पाकर भी मारा नहीं
కృతవర్మ ఎదురుగా వచ్చినప్పటికీ అరిషూదనుడు (అర్జునుడు) అతనిని వధించలేదు. శతాశ్వయుక్త రథముపై నిలిచి శత్రుసూదన అర్జునుడు ఆ యుద్ధభూమిలో అత్యుత్సాహంతో శత్రుసేనలను కలవరపెట్టుచుండెను; అయినా బంధుత్వబాధ్యతలను స్మరించి, ఎదురుగా దొరికిన కృతవర్మను చంపుటకు అతడు చేతి ఎత్తలేదు.
Verse 356
अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धों विधुन्चानो महद् धनु: । अर्जुनको इस प्रकार आगे बढ़ते देख शूरवीर राजा श्रुतायुध अत्यन्त कुपित हो उठे और अपना विशाल धनुष हिलाते हुए उनपर टूट पड़े
అర్జునుడు ఈ విధంగా ముందుకు సాగుట చూచి, శూరుడైన రాజు శ్రుతాయుధుడు పరమక్రోధంతో రగిలిపోయి, తన మహాధనుస్సును ఊపుతూ అతనిపై దూసుకొచ్చెను.
Verse 363
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन पार्थकेतुमताडयत् । उन्होंने अर्जुनको तीन और श्रीकृष्णको सत्तर बाण मारे। फिर अत्यन्त तीखे क्षुरप्रसे अर्जुनकी ध्वजापर प्रहार किया
అత్యంత తీక్ష్ణమైన క్షురప్రంతో అతడు పార్థుని ధ్వజమును తాకెను. అతడు అర్జునుని మూడు బాణములతో, శ్రీకృష్ణుని డెబ్బై బాణములతో గాయపరచి, మరల ఆ తీక్ష్ణ క్షురప్రంతో అర్జునుని పతాకపై ప్రహారము చేసెను.
Verse 373
आजपघान भशं क्रुद्धस्तोत्रैरिव महाद्विपम् । तब अर्जुनने अत्यन्त कुपित होकर अंकुशोंसे महान् गजराजको पीड़ित करनेकी भाँति झुकी हुई गाँठवाले नब्बे बाणोंसे राजा श्रुतायुधको चोट पहुँचायी
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు తీవ్రక్రోధంతో రగిలిన అర్జునుడు ముడులు వంగిన తొంభై బాణాలతో రాజు శ్రుతాయుధుని గాయపరిచెను; అది పదునైన అంకుశాలతో మహాగజరాజును తొలిచి వేధించినట్లుగా ఉండెను।
Verse 386
अथैनं सप्तसप्तत्या नाराचानां समार्पयत् । राजन्! उस समय राजा श्रुतायुध पाण्डुकुमार अर्जुनके उस पराक्रमको न सह सके। अतः उन्होंने अर्जुनको सतहत्तर बाण मारे
సంజయుడు పలికెను—ఆపై అతడు అతనిపై డెబ్బైఏడు నారాచ బాణాలను కురిపించెను. రాజా! ఆ సమయంలో రాజు శ్రుతాయుధుడు పాండుపుత్ర అర్జునుని పరాక్రమాన్ని తట్టుకోలేక, అర్జునుని డెబ్బైఏడు బాణాలతో గాయపరిచెను।
Verse 406
वासविं नवभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् । फिर तो राजा श्रुतायुधने क्रोधसे अचेत होकर दूसरा धनुष हाथमें लिया और इन्द्रकुमार अर्जुनकी भुजाओं तथा वक्ष:स्थलमें नौ बाण मारे
సంజయుడు పలికెను—అతడు ఇంద్రపుత్రుడైన అర్జునుని భుజాలలోను వక్షస్థలంలోను తొమ్మిది బాణాలను నాటెను. ఆపై క్రోధావేశంతో వివశుడై రాజు శ్రుతాయుధుడు రెండవ ధనుస్సును చేతబట్టి, అర్జునుని భుజాలు మరియు ఛాతిలో తొమ్మిది బాణాలతో మళ్లీ వేదించెను।
Verse 423
विव्याध चैनं सप्तत्या नाराचानां महाबल: । साथ ही उन महारथी एवं महाबली वीरने उनके घोड़ों और सारथिको भी शीघ्रतापूर्वक मार डाला और सत्तर नाराचोंसे श्रुतायुधको भी घायल कर दिया
సంజయుడు పలికెను—ఆ మహాబలుడు అతనిని డెబ్బై నారాచ బాణాలతో వేదించెను. అలాగే ఆ మహారథి వీరుడు వెంటనే అతని గుర్రాలను మరియు సారథిని సంహరించి, డెబ్బై నారాచాలతో శ్రుతాయుధుని కూడా గాయపరిచెను।
Verse 443
पर्णाशा जननी यस्य शीततोया महानदी । वीर राजा श्रुतायुध वरुणके पुत्र थे। शीतसलिला महानदी पर्णाशा उनकी माता थी
సంజయుడు పలికెను—వీర రాజు శ్రుతాయుధుడు వరుణకుని కుమారుడు. చల్లని జలధారలతో ప్రవహించే మహానది పర్ణాశా అతని తల్లి.
Verse 453
अवध्यो<यं भवेल्लोके शत्रूणां तनयो मम । राजन्! उनकी माता पर्णाशा अपने पुत्रके लिये वरुणसे बोली--'प्रभो! मेरा यह पुत्र संसारमें शत्रुओंके लिये अवध्य हो'
సంజయుడు పలికెను—“రాజా! నా ఈ కుమారుడు లోకంలో శత్రువులకు అవధ్యుడై ఉండుగాక.” తన కుమారుని కోసం వరం కోరుతూ అతని తల్లి పర్ణాశా వరుణునితో ఇలా చెప్పెను—“ప్రభూ! నా ఈ కుమారుడు ఈ లోకంలో శత్రువుల చేత చంపబడనివాడై ఉండుగాక.”
Verse 466
दिव्यमस्त्रं सुतस्तेडयं येनावध्यो भविष्यति । तब वरुणने प्रसन्न होकर कहा--“मैं इसके लिये हितकारक वरके रूपमें यह दिव्य अस्त्र प्रदान करता हूँ, जिसके द्वारा तुम्हारा यह पुत्र अवध्य होगा
సంజయుడు పలికెను—“ఇది ఒక దివ్యాస్త్రం; దీని వలన నీ కుమారుడు అవధ్యుడగును.” అప్పుడు ప్రసన్నుడైన వరుణుడు చెప్పెను—“ఇతని హితార్థం వరంగా ఈ దివ్యాస్త్రాన్ని ఇస్తున్నాను; దీని ద్వారా నీ కుమారుడు హతుడగనివాడై నిలిచెను.”
Verse 473
सर्वेणावश्यमर्तव्यं जातेन सरितां वरे । 'सरिताओंमें श्रेष्ठ पर्णाशे! मनुष्य किसी प्रकार भी अमर नहीं हो सकता। जिन लोगोंने यहाँ जन्म लिया है, उनकी मृत्यु अवश्यम्भावी है
సంజయుడు పలికెను—“నదులలో శ్రేష్ఠమా! జన్మించినవాడు తప్పక మరణించవలసిందే; ఈ లోకంలో మనిషి ఏ విధంగానూ అమరుడవలేడు. ఇక్కడ జన్మించిన వారందరికీ మరణం నిశ్చితమే.”
Verse 483
अस्त्रस्यास्य प्रभावाद् वै व्येतु ते मानसो ज्वरः । “तुम्हारा यह पुत्र इस अस्त्रके प्रभावसे रणक्षेत्रमें शत्रुओंके लिये सदा ही दुर्धर्ष होगा। अतः तुम्हारी मानसिक चिन्ता निवृत्त हो जानी चाहिये”
సంజయుడు పలికెను—“ఈ అస్త్ర ప్రభావంతో నీ మనస్సులోని జ్వరం తొలగుగాక. దీని శక్తితో నీ కుమారుడు యుద్ధభూమిలో శత్రువులకు ఎల్లప్పుడూ దుర్ధర్షుడై నిలుస్తాడు; కనుక నీ అంతరంగ చింత విడిచిపెట్టు.”
Verse 496
यामासाद्य दुराधर्ष: सर्वलोके श्रुतायुध: । ऐसा कहकर वरुणदेवने श्रुतायुधको मन्त्रोपदेशपूर्वक वह गदा प्रदान की, जिसे पाकर वे सम्पूर्ण जगत्में दुर्जय वीर माने जाते थे
సంజయుడు పలికెను—దానిని పొందిన శ్రుతాయుధుడు దురాధర్షుడై, సమస్త లోకాలలో అజేయుడని ప్రసిద్ధి పొందెను. ఇలా చెప్పి వరుణదేవుడు మంత్రోపదేశంతో కూడిన ఆ గదను శ్రుతాయుధునికి ప్రసాదించెను; దానిని పొందిన అతడు సర్వజగత్తులో దుర్జయ వీరుడిగా భావింపబడెను.
Verse 553
हाहाकारो महांस्तत्र सैन्यानां समजायत । वीर श्रुतायुधका वध करके वह गदा धरतीपर जा गिरी। लौटी हुई उस गदाको और उसके द्वारा मारे गये वीर श्रुतायुधको देखकर वहाँ आपकी सेनाओंमें महान् हाहाकार मच गया
అక్కడ సైన్యమంతటా మహా హాహాకారం చెలరేగింది. వీరుడు శ్రుతాయుధుడు హతుడైన వెంటనే అతని చేతిలోని గద భూమిపై పడిపోయింది. తిరిగి వచ్చిన ఆ గదను, అదే గద చేత పడిపోయిన శ్రుతాయుధుని చూచి మీ సేనల్లో భయశోకముల గొప్ప విలాపధ్వని వ్యాపించింది.
Verse 703
बिभेद हृदि बाणेन पृथुधारेण पाण्डव: । फिर दूसरे बहुत-से बाणोंद्वारा उसके रथको टूक-टूक कर दिया और काम्बोजराज सुदक्षिणके संकल्प एवं पराक्रमको व्यर्थ करके पाण्डुपुत्र अर्जुनने मोटी धारवाले बाणसे उसकी छाती छेद डाली
పాండవుడు అర్జునుడు విస్తారధార గల బాణంతో అతని వక్షస్థలాన్ని ఛేదించాడు. తరువాత మరెన్నో బాణాలతో అతని రథాన్ని ముక్కలు ముక్కలుగా చేసి, కాంబోజరాజు సుదక్షిణుని సంకల్పమును పరాక్రమమును వ్యర్థం చేశాడు.
Verse 713
पपाताभिमुख: शूरो यन्त्रमुक्त इव ध्वज: । इससे उसका कवच फट गया, सारे अंग शिथिल हो गये, मुकुट और बाजूबंद गिर गये तथा शूरवीर सुदक्षिण मशीनसे फेंके गये ध्वजके समान मुँहके बल गिर पड़ा
దాంతో అతని కవచం చీలిపోయింది, అవయవాలన్నీ శిథిలమయ్యాయి, కిరీటం మరియు భుజబంధాలు జారిపడ్డాయి; శూరుడు సుదక్షిణుడు యంత్రం నుంచి విడిచిన ధ్వజంలా ముఖం కిందపడిపోయాడు.
Verse 753
अशोभत महाबाहुर्व्यसुर्भूमी निपातित: । अपने मस्तकपर अग्निके समान दमकते हुए सुवर्णमय हारको धारण किये महाबाहु सुदक्षिण यद्यपि प्राणशून्य करके पृथ्वीपर गिराया गया था
మహాబాహువు సుదక్షిణుడు ప్రాణరహితుడై భూమిపై పడిపోయినప్పటికీ అతడు శోభించుచుండెను. అతని శిరస్సుపై అగ్నివలె దగదగలాడే స్వర్ణమయ హారం ఉండగా, మరణంలోనూ అతని కాంతి తగ్గలేదు.
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly contrasts personal heroism with distributed responsibility: Sātyaki’s claim of being a mere instrument raises questions about agency and accountability in violent outcomes executed under broader strategic leadership.
It suggests that outcomes in complex action-systems are co-produced by individual effort, leadership, and circumstance; acknowledging “nimitta” status can function as a reflective stance on ego, causality, and the limits of personal control.
No explicit phalaśruti is presented here; the meta-level function is narrative-structural—demonstrating exemplary capability and momentum to explain subsequent battlefield positioning and the audience’s evaluative astonishment.
Ask anything about Adhyaya 94 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.