Adhyaya 90
द्रोणपर्व — अध्याय ९०: हार्दिक्यस्य पराक्रमः (Kṛtavarmā’s Stand against the Pāṇḍavas)
Upa-parva: Kṛtavarmā–Pāṇḍava-saṃgharṣa (Tactical Engagement Episode)
Sañjaya addresses Dhṛtarāṣṭra with a moral diagnosis: the present calamity is described as self-caused (ātmāparādha), intensified by partiality toward one’s sons, wavering commitment to dharma, and envy toward the Pāṇḍavas. He then transitions to war reporting, describing a severe, “deva–asura-like” engagement. As the Pandava forces advance—fronted by Bhīma—Kṛtavarmā (Hārdikya) single-handedly checks them, earning astonishment for preventing their breakthrough. A dense exchange of missiles follows: Bhīma and other leaders (including Sahadeva, Nakula, the Draupadeyas, Ghaṭotkaca, Dhṛṣṭadyumna, Virāṭa, Drupada, and Śikhaṇḍī) strike Kṛtavarmā; he counters by wounding key opponents and disrupting equipment. Bhīma’s thrown spear, described as blazing, is cut in two by Kṛtavarmā, after which Bhīma renews the fight with bow and arrows. Śikhaṇḍī’s weapon is severed; he attempts a sword attack that is also neutralized. Kṛtavarmā then presses Yājñaseni (Dhṛṣṭadyumna), heavily wounding him until he collapses on his chariot; Kaurava troops honor Kṛtavarmā’s performance. The chapter closes with Kṛtavarmā driving back the Pandava fighters under sustained arrow volleys, presenting a tactical reversal amid broader strategic decline.
Chapter Arc: शंख-नाद, वाद्यों की गर्जना और सेनाओं की व्यूह-रचना के बाद रणभूमि का आकाश ध्वनि से फटने लगता है—और उसी लोमहर्षक कोलाहल में ‘सव्यसाची’ अर्जुन का प्रकट होना युद्ध की दिशा बदल देने वाला संकेत बनता है। → कौरव-पक्ष आगे बढ़ता है तो अपशकुन साथ चलते हैं—घोर नाद करने वाले पशु, अशिव-दर्शन शिवाएँ, और मन में बैठता भय। इसी बीच अर्जुन, ‘नर-नारायण’ के अनुगामी, रथ पर आरूढ़ होकर गाण्डीव को झकझोरता है; दोनों सेनाएँ सिंहनाद, ताल-ठोंक और रणवाद्यों से उन्मत्त हो उठती हैं। → अर्जुन का युद्ध-प्रवेश सूर्य-उदय की तरह चमकता है—वह घोषणा-सा बन जाता है कि आज रण में धनंजय की असह्य शक्ति देखी जाएगी; और कौरव-वीर भी प्रतिज्ञा करते हैं कि वे गाण्डीवधारी को रोकेंगे, जैसे समुद्र को तट रोकता है। → अध्याय का अंत निर्णायक भिड़ंत की ‘स्थापना’ पर होता है—व्यूह बन चुका है, सेनाएँ आमने-सामने हैं, अर्जुन का क्रोध और तेज स्पष्ट है, और प्रतिरोध करने वाले कौरव-वीरों की चुनौती भी। → अगले क्षण किसका रथ किसके सामने आकर टकराएगा—अर्जुन का वेग व्यूह को चीर देगा या कौरव-प्रतिरोध उसे थाम लेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें कौरव-सेनाके व्यूहका निर्माणविषयक सतासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८७ ॥। ऑपन-- मा बछ। अकाल अष्टाशीतितमो<् ध्याय: कौरव-सेनाके लिये अपशकुन
సంజయుడు పలికెను—ఆర్యా! ఈ విధంగా కౌరవసేనలోని అణీకములు వ్యూహముగా సక్రమంగా అమర్చబడగా, సమస్త విభాగములు ఉత్సాహముతో ఉద్ధృతమగగా, భేరీలు మ్రోగించబడెను; మృదంగములు నినదించెను।
Verse 2
अनीकानां च संह्वादे वादित्राणां च निःस्वने । प्रध्मापितेषु शड्खेषु संनादे लोमहर्षणे
అణీకముల కేకలతోను, యుద్ధవాద్యముల ఘోషతోను, శంఖములు ఊదబడగా, లోమహర్షణమైన సంనాదము వ్యాపించెను।
Verse 3
अभिहारयत्सु शनकैर्भरतेषु युयुत्सुषु । रौद्रे मुहूर्तो सम्प्राप्ते सब्यसाची व्यदृश्यत
యుద్ధకాంక్షతో భరతవీరులు నెమ్మదిగా ముందుకు సాగుచుండగా, రౌద్రముహూర్తము సమీపించగా, రణభూమిలో సవ్యసాచి అర్జునుడు దర్శనమిచ్చెను।
Verse 4
बलानां वायसानां च पुरस्तात् सव्यसाचिन: । बहुलानि सहस्राणि प्राक्रीडंस्तत्र भारत,भारत! वहाँ सव्यसाची अर्जुनके सम्मुख आकाशमें कई हजार कौए और वायस क्रीडा करते हुए उड़ रहे थे
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! సవ్యసాచి అర్జునుని ముందర ఆకాశమందు అనేక సహస్రాల కాకులు, వాయసములు క్రీడించుచు చక్రాకారముగా తిరుగుచుండెను।
Verse 5
मृगाश्न घोरसंनादा: शिवाश्लाशिवदर्शना: । दक्षिणेन प्रयातानामस्माकं प्राणदंस्तथा,और जब हमलोग आगे बढ़ने लगे, तब भयंकर शब्द करनेवाले पशु और अशुभ दर्शनवाले सियार हमारे दाहिने आकर कोलाहल करने लगे
సంజయుడు పలికెను—మేము ముందుకు సాగుచుండగా, ఘోరనాదములు చేయు మృగములు మరియు అశుభదర్శనముల గల నక్కలు కుడివైపునకు వచ్చి కేకలు వేయుచుండెను; మా ప్రాణశ్వాసమునే కరవబోవునట్లు।
Verse 6
(लोकक्षये महाराज यादृशास्तादृशा हि ते | अशिवा धार॑राष्ट्राणां शिवा: पार्थस्य संयुगे ।।
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! లోకక్షయకరమైన ఆ యుద్ధమందు నానావిధ నిమిత్తములు ప్రదర్శించబడెను—ధృతరాష్ట్రపుత్రులకు అశుభములు, సంగ్రామమందు పార్థ అర్జునునకు శుభములు. భయంకర గర్జనతో ఆకాశమునుండి సహస్రాల జ్వలంత ఉల్కలు పతించెను; ఘోరభయం ఉద్భవించగానే సమస్త భూమి కంపించెను।
Verse 7
विष्वग्वाता: सनिर्घाता रूक्षा: शर्करवर्षिण: । ववुरायाति कौन्तेये संग्रामे समुपस्थिते
సంజయుడు పలికెను—కౌంతేయుడు అర్జునుడు సమీపించుచుండగా, సంగ్రామావకాశము సముపస్థితమగునపుడు, అన్ని దిశలలో రూక్షమైన గాలులు భయంకర గర్జనతో వీచి, ఇసుకను రాళ్లచూర్ణమును వర్షింపజేసెను।
Verse 8
नाकुलिश्न शतानीको धृष्टय्युम्नश्न पार्षत: । पाण्डवानामनीकानि प्राज्ञौ तौ व्यूहतुस्तदा
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు నకులపుత్రుడు శతానీకుడు మరియు పార్షతుడు (ద్రుపదుడు) కుమారుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు—ఈ ఇద్దరు ప్రాజ్ఞ వీరులు—పాండవ సేనల వ్యూహములను నిర్మించిరి।
Verse 9
ततो रथसहस्रेण द्विरदानां शतेन च । त्रिभिरश्वसहसौैश्ष पदातीनां शतै: शतै:
సంజయుడు పలికెను—ఆపై వెయ్యి రథాలు, వంద ఏనుగులు, మూడు వేల అశ్వారోహులు, వందలకొద్దీ పాదాతులతో కూడి దుర్మర్షణుడు కౌరవసేన అగ్రభాగంలో నిలిచి, అర్జునునికి కొలిచిన దూరంలో స్థితిచేసి ఈ విధంగా పలికెను।
Verse 10
अध्यर्धमात्रे धनुषां सहस्रे तनयस्तव । अग्रतः सर्वसैन्यानां स्थित्वा दुर्मर्षणो5ब्रवीत्
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు నీ కుమారుడు దుర్మర్షణుడు సమస్త కౌరవసేనల అగ్రభాగంలో నిలిచి, అర్జునునికి సుమారు వెయ్యిన్నర ధనుస్సుల దూరంలో స్థితిచేసి పలికెను।
Verse 11
“जिस प्रकार तटभूमि समुद्रको आगे बढ़नेसे रोकती है, उसी प्रकार आज मैं युद्धमें उन्मत्त होकर लड़नेवाले शत्रु-संतापी गाण्डीवधारी अर्जुनको रोक दूँगा
“ఎలాగైతే తీరభూమి ఉప్పొంగి ముందుకు దూసుకొచ్చే సముద్రాన్ని ఆపుతుందో, అలాగే నేడు నేను యుద్ధోన్మత్తుడైన, శత్రుసంతాపకుడైన గాండీవధారి అర్జునుని అడ్డుకుంటాను।”
Verse 12
अद्य पश्यन्तु संग्रामे धनंजयममर्षणम् । विषक्तं मयि दुर्धर्षमश्मकूटमिवाश्मनि
“నేడు యుద్ధరంగంలో అందరూ చూడుగాక—అమర్షశీలుడైన, దుర్ధర్షుడైన ధనంజయుడు నాతో ఢీకొంటే, శిలపై శిలాఖండం తగిలి ఆగినట్లే అతడు అడ్డుపడతాడు।”
Verse 13
तिष्ठ ध्वं रथिनो यूय॑ संग्राममभिकड्क्षिण: । युध्यामि संहतानेतान् यशो मान॑ च वर्धयन्
“యుద్ధాన్ని కోరే రథవీరులారా! మీరు స్థిరంగా నిలబడండి. కురువంశపు యశస్సు, మానాన్ని పెంపొందిస్తూ, సమూహంగా వచ్చిన ఈ శత్రువులతో నేను యుద్ధం చేస్తాను।”
Verse 14
एवं ब्रुवन्महाराज महात्मा स महामति: । महेष्वासैर्व॒तो राजन् महेष्वासो व्यवस्थित:
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! ఇలా పలుకుచుండగా ఆ మహాత్ముడు, మహామతి, తానే మహాధనుర్ధరుడైన వీరుడు, చుట్టూరా మహాధనుర్ధరులచే పరివృతుడై యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిచెను।
Verse 15
ततो<न्तक इव क्रुद्ध: सवज्ञ इव वासव: । दण्डपाणिरिवासहा मृत्यु: कालेन चोदित:
సంజయుడు పలికెను—అనంతరం అర్జునుడు క్రుద్ధ అంతకునివలె, సర్వజ్ఞ వాసవునివలె, కాలప్రేరిత దండధారి అసహ్య మృత్యువునివలె ప్రకాశించెను. తన ఉత్తమ రథముపై ఆరూఢుడై గాండీవాన్ని మ్రోగించి, నవోదిత సూర్యునివలె ద్యుతిమంతుడయ్యెను।
Verse 16
शूलपाणिरिवाक्षोभ्यो वरुण: पाशवानिव । युगान्ताग्निरिवार्चिष्मान् प्रधक्ष्यन् वै पुनः प्रजा:
సంజయుడు పలికెను—క్షోభింపనివాడైన త్రిశూలధారి రుద్రునివలె, పాశధారి వరుణునివలె, మళ్లీ సమస్త ప్రజలను దహించుటకు జ్వాలలతో లేచిన యుగాంతాగ్నివలె—అలా అర్జునుడు యుద్ధభూమిలో ద్యుతితో ప్రకాశించెను।
Verse 17
क्रोधामर्षबलोद्धूतो निवातकवचान्तक: । जयो जेता स्थित: सत्ये पारयिष्यन् महाव्रतम्
సంజయుడు పలికెను—క్రోధం, అమర్షం, బలం చేత ఉద్ధూతుడై, నివాతకవచుల సంహారకుడైన అర్జునుడు ముందుకు సాగెను. ‘జయ’ అనే నామానుగుణంగా అతడు విజేత; సత్యంలో స్థితుడై తన మహావ్రతాన్ని పూర్తిచేయుటకు దృఢసంకల్పుడై ఉన్నాడు।
Verse 18
आमुक्तकवच: खड्गी जाम्बूनदकिरीटभृत् । शुभ्रमाल्याम्बरधर: स्वड्भदश्चारुकुण्डल:
సంజయుడు పలికెను—అర్జునుడు కవచం ధరించి, ఖడ్గాన్ని కలిగి, జాంబూనద స్వర్ణకిరీటాన్ని మస్తకంపై ధరించెను. శ్వేతమాలా, శ్వేతవస్త్రాలు ధరించి, సుందర అంగదాలు మరియు మనోహర కుండలాలతో అలంకృతుడై ప్రకాశించెను।
Verse 19
रथप्रवरमास्थाय नरो नारायणानुग: । विधुन्वन् गाण्डिवं संख्ये बभौ सूर्य इवोदित:
సంజయుడు అన్నాడు—శ్రేష్ఠ రథాన్ని అధిరోహించి, నరస్వరూపుడైన అర్జునుడు, నారాయణస్వరూపుడైన శ్రీకృష్ణుని అనుసరిస్తూ, యుద్ధమధ్యంలో గాండీవాన్ని కంపింపజేస్తూ నవోదయ సూర్యునివలె ప్రకాశించాడు. క్రోధం, అమర్షం, బలం ప్రేరణగా ముందుకు సాగాడు—పూర్వకాలంలో నివాతకవచ దానవులను సంహరించినవాడే అతడు. ‘జయ’ అనే నామానుగుణంగా విజయం అతనికి సహజం; ధర్మంలో స్థిరుడై మహావ్రతాన్ని పూర్తి చేయుటకు సిద్ధమయ్యాడు. కవచధారి, జాంబూనద స్వర్ణ కిరీటధారి, నడుమున ఖడ్గం ధరించి, శ్వేతమాలా శ్వేతవస్త్రాలతో, సుందర అంగదాలు మనోహర కుండలాలతో విరాజిల్లుతూ శ్రీకృష్ణుని వెంట రణరంగంలో దివ్యకాంతితో నిలిచాడు.
Verse 20
सो5ग्रानीकस्य महत इषुपाते धनंजय: । व्यवस्थाप्य रथं राजन् शड्खं दध्मौ प्रतापवान्
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! ప్రతాపవంతుడైన ధనంజయుడు (అర్జునుడు) మహా శత్రు అగ్రసేన ఎదుట బాణం చేరగల దూరంలో తన రథాన్ని నిలిపి శంఖాన్ని పూరించాడు.
Verse 21
अथ कृष्णो5प्यसम्भ्रान्त: पार्थेन सह मारिष | प्राध्मापयत् पाउचजन्यं शड्खं प्रवरमोजसा,आर्य! तब श्रीकृष्णने भी अर्जुनके साथ बिना किसी घबराहटके अपने श्रेष्ठ शंख पांचजन्यको बलपूर्वक बजाया
సంజయుడు అన్నాడు—ఆర్యా! ఆపై శ్రీకృష్ణుడు కూడా పార్ధునితో కలిసి, ఏ మాత్రం కలవరపడకుండా, తన శ్రేష్ఠ శంఖమైన పాంచజన్యాన్ని బలంగా పూరించాడు.
Verse 22
तयो: शड्खप्रणादेन तव सैन्ये विशाम्पते । आसन संहृष्टरोमाण: कम्पिता गतचेतस:,प्रजानाथ! उन दोनोंके शंखनादसे आपकी सेनाके समस्त योद्धाओंके रोंगटे खड़े हो गये, सब लोग काँपते हुए अचेत-से हो गये
సంజయుడు అన్నాడు—విశాంపతే! ఆ ఇద్దరి శంఖనాదం విని మీ సైన్యంలోని యోధులందరికీ రోమాంచం కలిగి, వారు కంపించి, చిత్తం చెదిరినవారిలా అయ్యారు.
Verse 23
यथा त्रस्यन्ति भूतानि सर्वाण्यशनिनि:स्वनात् । तथा शड्खप्रणादेन वित्रेसुस्तव सैनिका:
సంజయుడు అన్నాడు—వజ్రగర్జన విని సమస్త ప్రాణులు ఎలా భయంతో వణికిపోతారో, అలాగే ఆ ఇద్దరు వీరుల శంఖనాదం విని మీ సైనికులందరూ భీతితో వెనుదిరిగారు.
Verse 24
प्रसुखुवु: शकृन्मूत्रं वाहनानि च सर्वश: । एवं सवाहनं सर्वमाविग्नम भवद् बलम्
సంజయుడు పలికెను—అత్యంత భయవికలులై యోధులు మలమూత్రాలు విడిచిరి; సర్వత్ర వాహనాల జంతువులును అలాగే చేసిరి. ఈ విధంగా వాహనములతో కూడిన నీ సమస్త సేన భీతితో కలవరపడి అవ్యవస్థితమైంది.
Verse 25
सेनाके सभी वाहन भयके मारे मल-मूत्र करने लगे। इस प्रकार सवारियोंसहित सारी सेना उद्धिग्न हो गयी ।। सीदन्ति सम नरा राजन् शड्खशब्देन मारिष | विसंज्ञाश्नाभवन् केचित् केचिद् राजन् वितत्रसु:
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా, పూజ్యుడా! శంఖధ్వని వినగానే యుద్ధరంగంలోని మనుష్యులు శిథిలులయ్యారు. కొందరు స్పృహతప్పిరి; మరికొందరు, ఓ రాజా, భయంతో వణికిరి.
Verse 26
आदरणीय महाराज! अपनी सेनाके सब मनुष्य वह शंखनाद सुनकर शिथिल हो गये। नरेश्वर! कितने ही तो मूर्च्छिंत हो गये और कितने ही भयसे थर्रा उठे ।।
సంజయుడు పలికెను—అనంతరం ధ్వజంపై ఉన్న మహాకపి హనుమంతుడు, ధ్వజనివాసి భూతగణములతో కూడి, నోరు విప్పి మహానాదం చేసెను; నీ సైనికులను భయభ్రాంతుల్ని చేసెను.
Verse 27
तत्पश्चात् अर्जुनकी थ्वजामें निवास करनेवाले भूतगणोंके साथ वहाँ बैठे हुए हनूमानजीने मुँह बाकर आपके सैनिकोंको भयभीत करते हुए बड़े जोरसे गर्जना की ।।
సంజయుడు పలికెను—ఆ తరువాత నీ సేనలో శంఖాలు, భేరీలు, మృదంగాలు, పెద్ద యుద్ధడప్పులతో కూడి, మళ్లీ మోగించబడినవి; అవి నీ సైనికుల హర్షోత్సాహాలను పెంచినవి.
Verse 28
नानावादित्रसंह्वादैः क्षेडितास्फोटिताकुलै: । सिंहनादै: समुत्क्तु्टै: समाधूतैर्महारथै:
సంజయుడు పలికెను—వివిధ రణవాద్యాల ధ్వనులు, కేకలు-తర్జనలు, చప్పట్లు-పాదఘాతాల కలకలం, సింహనాదసమాన గర్జనలు, మహారథుల సవాళ్లు—ఇవన్నీ కలసి ఒక భయంకర మహాశబ్దమై లేచింది; అది భీరువుల హృదయాలలో భయాన్ని పుట్టించింది. అప్పుడు పరమానందంతో నిండిన ఇంద్రపుత్రుడు అర్జునుడు భగవాన్ శ్రీకృష్ణునితో పలికెను.
Verse 29
तम्मिंस्तु तुमुले शब्दे भीरूणां भयवर्धने । अतीव ह्वष्टो दाशार्हमब्रवीत् पाकशासनि:
భయపడే వారిలో భయాన్ని పెంచే ఆ ఘోర కలకలంలో, అపార హర్షంతో నిండిన పాకశాసని (అర్జునుడు) దాశార్హుడు శ్రీకృష్ణునితో ఇలా అన్నాడు।
Verse 88
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अर्जुनरणप्रवेशे अष्टाशीतितमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో, జయద్రథవధపర్వమునందు, అర్జునుని రణప్రవేశాన్ని వర్ణించే ఎనభై ఎనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 131
अद्य गाण्डीवधन्वानं तपन्तं युद्धदुर्मदम् । अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम्
ఈ రోజు గాండీవధారి అర్జునుణ్ని—యుద్ధపు దుర్దమ గర్వంతో మండిపోతున్నవాడిని—నేను అడ్డుకుంటాను; మకరాలయమైన సముద్రాన్ని తీరం అడ్డుకునే విధంగా।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns leadership culpability: Dhṛtarāṣṭra is told that partiality and inconsistency in dharma produce collective ruin, raising the ethical question of whether a ruler can mourn outcomes rooted in his own governance failures.
The text foregrounds moral causality: political and personal choices (bias, envy, wavering judgment) are treated as antecedent causes whose effects manifest as strategic defeat and social suffering.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is functional rather than devotional—Sañjaya’s diagnostic preface frames the battle narrative as evidence for a theory of responsibility and consequence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.