Adhyaya 68
अर्जुनस्य प्रतिघातः — श्रुताय्वच्युतायुवधः तथा गजसैन्यविदारणम् (Arjuna’s Counterstroke: Slaying of Śrutāyu and Acyutāyu; Breaking the Elephant Corps)
Upa-parva: Arjuna’s Counter-offensive against Śrutāyu, Acyutāyu, and the Elephant Corps (Droṇa-parva battle-episode)
Saṃjaya reports that, following earlier losses, multiple Kaurava-aligned units rush Arjuna and shower him with arrows. Arjuna answers with lethal precision, cutting down attackers and forcing a temporary recoil, after which the forces re-form to encircle him. Śrutāyu and Acyutāyu—portrayed as strong, competitive, high-born archers—launch a concentrated barrage and strike Arjuna with heavy weapons (tomara and śūla), producing a moment of stupor; Kṛṣṇa stabilizes Arjuna through reassurance. Arjuna then unveils a Śākra-associated astric discharge, neutralizes the opponents’ missiles, and kills both Śrutāyu and Acyutāyu; their immediate followers and later their sons are also rapidly dispatched. The narrative expands into mass-combat imagery: elephant units and allied contingents attempt to contain Arjuna, but repeated head-and-arm severing strikes, routs, and battlefield terror are described. A further duel occurs with Ambaṣṭha, who attacks Kṛṣṇa with a mace; Arjuna shatters the mace, severs Ambaṣṭha’s arms, and kills him. The chapter closes with Arjuna momentarily obscured amid dense chariot and elephant formations, emphasizing the scale and volatility of the engagement.
Chapter Arc: संजय के युद्ध-वृत्तांत के बीच नारद का स्वर उठता है—दुष्यन्त-पुत्र भरत की कथा, मानो मृत्यु के सामने मनुष्य-गौरव की परीक्षा का दर्पण। → बालक भरत हिम-श्वेत सिंहों को नख-दंष्ट से परास्त कर बाँधता, गेंड़ों-हिंसक पशुओं को वश में कर छोड़ देता; ब्राह्मण उसे ‘सर्वदमन’ कहते हैं, पर माता शकुन्तला उसे रोकती है—बल का धर्म क्या है? → भरत के महायज्ञों का उत्कर्ष—अग्निष्टोम, अतिरात्र, विश्वजित, वाजपेय-सहस्र; इन्द्रादि देव और द्विज मिलकर यज्ञ में स्वर्ण-निर्मित महान् दान-वैभव का साक्ष्य देते हैं—फिर भी निष्कर्ष कठोर है: इतने पुण्यवान भी मृत्यु से नहीं बचे। → नारद संजय को उपदेश देता है—जब चारों कल्याणकारी गुणों से युक्त, तुमसे श्रेष्ठ और तुम्हारे पुत्रों से भी अधिक पुण्यात्मा भी काल से नहीं बचे, तो शोक में डूबकर क्या लाभ? पुत्र-शोक से ऊपर उठो। → युद्धभूमि की ओर लौटने का संकेत—उपाख्यान का नैतिक बोध अब धृतराष्ट्र-शोक और कुरुक्षेत्र के रक्त-यथार्थ पर लागू होने को है।
Shlokas
Verse 1
अपन का छा | अफड-एक्रा् अष्टषष्टितमो< ध्याय: राजा भरतका चरित्र नारद उवाच दौष्यन्तिं भरतं चापि मृतं सृज्जय शुश्रुम । कर्माण्यसुकराण्यन्यै: कृतवान् यः शिशुर्वने
నారదుడు పలికెను—ఓ సృంజయా, దుష్యంతుని కుమారుడైన రాజు భరతుడు కూడా మరణించినట్లు మేము విన్నాము. అతడు శిశువై ఉండగానే అరణ్యంలో ఇతరులకు అసాధ్యమైన కార్యములను సాధించెను.
Verse 2
हिमावदातान् यः सिंहान् नखदंष्टायुधान् बली । निर्वीर्यास्तरसा कृत्वा विचकर्ष बबन्ध च
నారదుడు పలికెను—నఖదంష్ట్రలను ఆయుధములుగా కలిగిన హిమవర్ణ సింహములను సైతము ఆ బలవంతుడు తన బాహువేగముతో శక్తిహీనులుగా చేసి, లాగి తెచ్చి బంధించెను.
Verse 3
बलवान् भरत बाल्यावस्थामें ही नखों और दाढ़ोंसे प्रहार करनेवाले बरफके समान सफेद रंगके सिंहोंको अपने बाहुबलके वेगसे पराजित एवं निर्बल करके उन्हें खींच लाते क्रूरांश्नोग्रतरान् व्याप्रान् दमित्वा चाकरोद् वशे । मन:शिला इव शिला: संयुक्ता जतुराशिभि:
నారదుడు పలికెను—బలవంతుడైన భరతుడు బాల్యములోనే నఖదంష్ట్రప్రహారములు చేయు హిమవర్ణ సింహములను బాహుబలవేగముతో జయించి శక్తిహీనులుగా చేసి లాగి తెచ్చెను. అత్యంత భయంకరమై క్రూరస్వభావముగల వ్యాఘ్రములను కూడా దమింపజేసి తన వశమునకు తెచ్చుకొనెను. అలాగే మనఃశిలవలె పసుపు వర్ణముగలవి, లాక్షారాశులతో ఎర్రగా రంజితమైన మహాశిలలను సైతము అతడు సులభముగా చేతితో ఎత్తెను.
Verse 4
व्यालादींश्वातिबलवान् सुप्रतीकान् गजानपि । दंष्टासु गृह्ा विमुखान् शुष्कास्यानकरोद् वशे
నారదుడు పలికెను—అతడు అత్యంత బలవంతుడు. సర్పాది వ్యాళములను, అలాగే సుప్రతీక జాతికి చెందిన గజరాజులను కూడా దంతములను పట్టుకొని, వారి నోరు ఎండబెట్టి, వారిని వెనుదిరిగేలా చేసి, తన వశమునకు తెచ్చుకొనెను.
Verse 5
महिषानप्यतिबलो बलिनो विचकर्ष ह । सिंहानां च सुदृप्तानां शतान्याकर्षयद् बलात्,भरतका बल असीम था। वे बलवान भैंसों और सौ-सौ गर्वीले सिंहोंको भी बलपूर्वक घसीट लाते थे
నారదుడు పలికెను—అతడు అపారబలుడు. బలవంతమైన గేదెలనుకూడా బలాత్కారంగా లాగివచ్చేవాడు; గర్వంతో ఉగ్రంగా ఉన్న సింహాల వందల్నికూడా బలంతో ఆకర్షించేవాడు.
Verse 6
बलिन: सूमरान् खड्गान् नानासत्त्वानि चाप्युत । कृच्छुप्राणं वने बद्ध्वा दमयित्वाप्पवासृजत्
నారదుడు పలికెను—ఆ బలవంతులు శూమరములు, ఖడ్గమృగములు (గండమృగాలు) మరియు ఇతర నానావిధమైన క్రూర వన్యజంతువులను పట్టుకొనేవారు. వాటిని అడవిలో కట్టివేసి మళ్లీ మళ్లీ అదుపుచేసి, ప్రాణం కేవలం మిగిలేలా చేసి వదిలివేసేవారు.
Verse 7
त॑ सर्वदमनेत्याहुरद्धिजास्तेनास्य कर्मणा । त॑ प्रत्यषेधज्जननी मा सत्त्वानि विजीजहि,उनके इस कर्मसे ब्राह्मणोंने उनका नाम सर्वदमन रख दिया। माता शकुन्तलाने भरतको मना किया कि तू जंगली जीवोंको सताया न कर
నారదుడు పలికెను—ఆ కార్యం వల్ల బ్రాహ్మణులు అతనికి ‘సర్వదమన’ అనే నామం పెట్టారు. కానీ తల్లి అతనిని ఆపి—“జంతువులను బాధించకు” అని చెప్పింది.
Verse 8
सो<श्वमेधशतेनेष्टवा यमुनामनु वीर्यवान् | त्रिशताश्वान् सरस्वत्यां गज़्ामनु चतुःशतान्
నారదుడు పలికెను—పరాక్రమశాలి భరత మహారాజు ప్రౌఢుడైన తరువాత యమునా తీరంలో వంద, సరస్వతి తీరంలో మూడు వందలు, గంగ తీరంలో నాలుగు వందల అశ్వమేధ యజ్ఞాలు నిర్వహించాడు. ఆపై ఉత్తమ దక్షిణలతో సంపూర్ణమైన మహాయజ్ఞాల ద్వారా—మరొక వెయ్యి అశ్వమేధాలు, వంద రాజసూయాలు చేసి—భగవంతుని యజించాడు.
Verse 9
सो<श्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च । पुनरीजे महायज्ञै: समाप्तवरदक्षिणै:
నారదుడు పలికెను—ఆ మహాబలుడు ఉత్తమ దక్షిణలతో సంపూర్ణమైన మహాయజ్ఞాల ద్వారా మళ్లీ యజించాడు—వెయ్యి అశ్వమేధాలు, వంద రాజసూయాలు చేసి.
Verse 10
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यामिष्टवा विश्वजिता अपि | वाजपेयसहस्राणां सहसैश्न सुसंवृतैः
నారదుడు పలికెను—అగ్నిష్టోమ, అతిరాత్ర యాగములు నిర్వహించి, విశ్వజిత్ యాగమును కూడ అర్పించి—సర్వవిధి సంపూర్ణతతో నిర్వహించిన వేలాది వాజపేయ యాగములను చేసినప్పటికీ (యాగాల అధిక్యం మాత్రమే ధర్మానికి పరమ ప్రమాణం కాదని గ్రహించవలెను)।
Verse 11
इष्ट्वा शाकुन्तलो राजा तर्पयित्वा द्विजान् धनै: । सहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ
నారదుడు పలికెను—శకుంతలాపుత్రుడైన రాజు భరతుడు విధిపూర్వక కర్మలు నిర్వహించి, ధనదానములతో ద్విజులను (బ్రాహ్మణులను) తృప్తిపరచెను. అదే సందర్భమున ఆయన కణ్వమునికి వెయ్యి కమలములను సమర్పించెను.
Verse 12
जाम्बूनदस्य शुद्धस्य कनकस्य महायशा: । इसके बाद भरतने अग्निष्टोम और अतिरात्र याग करके विश्वजित् नामक यज्ञ किया। तत्पश्चात् सर्वथा सुरक्षित दस लाख वाजपेय यज्ञोंद्वारा भगवान् यज्ञपुरुषकी आराधना करके महायशस्वी शकुन्तलाकुमार राजा भरतने धनद्वारा ब्राह्मणोंको तृप्त करते हुए आचार्य कण्वको विशुद्ध जम्बूनद सुवर्णके बने हुए एक हजार कमल भेंट किये ।। १०-११ कल | यस्य यूप: शतव्याम: परिणाहेन काउ्चन:
నారదుడు పలికెను—మహాయశస్సుగల రాజు విశుద్ధ జాంబూనద స్వర్ణముతో చేసిన దానములను అర్పించెను. శకుంతలాపుత్రుడు భరతుడు అగ్నిష్టోమ, అతిరాత్ర యాగములు చేసి, అనంతరం విశ్వజిత్ యాగమును నిర్వహించెను; తదుపరి సర్వతోముఖంగా రక్షితమై, విధిసంపూర్ణంగా జరిగిన అనేక వాజపేయ యాగములచే యజ్ఞపురుషుడైన భగవంతుని ఆరాధించెను. ధనదానములతో బ్రాహ్మణులను తృప్తిపరచి, తన ఆచార్యుడు కణ్వమునికి నిర్మల జాంబూనద స్వర్ణముతో తయారైన వెయ్యి కమలములను సమర్పించెను.
Verse 13
अलंकृतान् राजमानान् सर्वरत्नैर्मनोहरै:
నారదుడు పలికెను—అవి సమస్త మనోహర రత్నములతో అలంకరింపబడి ప్రకాశించుచుండెను.
Verse 14
हैरण्यानश्चान् द्विरदान् रथानुष्टानजाविकम् | दासीदासं धन धान्यं गा: सवत्सा: पयस्विनी:
నారదుడు పలికెను—(ఆయన దానమిచ్చెను) స్వర్ణమును, స్వర్ణనిధులను, ఏనుగులను, రథములను, ఒంటెలను, మేకలు-గొర్రెల మందలను; దాసీదాసులను; ధనమును ధాన్యమును; మరియు దూడలతో కూడిన, పాలు పుష్కలమైన గోవులను.
Verse 15
ग्रामान् गृहांश्व क्षेत्राणि विविधांश्व॒ परिच्छदान् । कोटीशतायुतांश्वैव ब्राह्मणेभ्यो हमन्यत
నారదుడు పలికెను— ఆయన బ్రాహ్మణుల కొరకు గ్రామాలు, ఇళ్లు, నానావిధ క్షేత్రాలు, వివిధ గృహోపకరణాలు విడిగా కేటాయించి, శతకోటి-అయుత పరిమాణమంత దానసంపదను సమర్పించాడు।
Verse 16
चक्रवर्ती हृदीनात्मा जितारिहाजित: परै: | शत्रुविजयी
నారదుడు పలికెను— చక్రవర్తి భరతుడు హృదయంలో స్థిరుడు, ఆత్మనిగ్రహసంపన్నుడు, శత్రువిజయి, ఇతరులచే అజేయుడు, ఎప్పుడూ దైన్యపడని వాడు— బ్రాహ్మణులకు మహాదానములు చేశాడు. రత్నాలతో అలంకరించిన, కాంతిమంతమైన, స్వర్ణశోభిత అశ్వాలు; గజాలు, రథాలు, ఒంటెలు; మేకలు-గొర్రెలు; దాసులు-దాసీలు; ధన-ధాన్యాలు; దూడలతో కూడిన పాలిచ్చే ఆవులు; గ్రామాలు, ఇళ్లు, క్షేత్రాలు; నానావిధ వస్త్రాభరణాలు మరియు అపారమైన స్వర్ణముద్రల నిధిని సమర్పించాడు।
Verse 17
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्वैत्येत्युदाहरत्
నారదుడు పలికెను— నీకు కుమారునికన్నా అధిక పుణ్యప్రదమైనది ఉంది; కాబట్టి కుమారుని గురించి శోకించకు. యజ్ఞం చేయని వాడు, దక్షిణ ఇవ్వని వాడు— అటువంటి వాడిని ‘అయజ్వా’ ‘అదాక్షిణ్యుడు’ అని ఉదాహరణగా పేర్కొంటారు।
Verse 67
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमनन््युवधपर्वमें षोडशराजकीयो- पाख्यानविषयक सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములోని అభిమన్యువధపర్వమందు షోడశరాజకీయోపాఖ్యాన విషయక అష్టషష్టితమ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Verse 68
वैत्य सुंजय! चारों कल्याणकारी गुणोंमें वे तुमसे बढ़-चढ़कर थे और तुम्हारे पुत्रसे भी अधिक पुण्यात्मा थे। जब वे भी मृत्युसे बच न सके, तब दूसरे कैसे बच सकते हैं? अतः तुम यज्ञ और दान-दक्षिणासे रहित अपने पुत्रके लिये शोक न करो। ऐसा नारदजीने कहा ।।
నారదుడు పలికెను— ఓ సంజయా! ఆ నరులు నాలుగు కల్యాణగుణాలలో నిన్ను మించి ఉన్నారు; నీ కుమారునికన్నా కూడా అధిక పుణ్యాత్ములు. వారు సైతం మరణాన్ని తప్పించుకోలేకపోయినప్పుడు, ఇతరులు ఎలా తప్పించుకుంటారు? కాబట్టి యజ్ఞమూ దాన-దక్షిణలూ లేని నీ కుమారుని గురించి శోకించకు।
Verse 123
समागम्य द्विजै: सार्ध सेन्द्रैदेवै: समुच्छित: । इन्द्र आदि देवताओंने वहाँ ब्राह्मणोंक साथ मिलकर राजा भरतके यज्ञमें सोनेके बने हुए सौ व्याम (चार सौ हाथ) लंबे सुवर्णमय यूपका आरोपण किया
అక్కడ ద్విజ బ్రాహ్మణులతో కలిసి సమాగమించిన ఇంద్రాది దేవతలు రాజు భరతుని యజ్ఞంలో శతవ్యామ (సుమారు నాలుగు వందల మోచేతులు) పొడవైన స్వర్ణమయ యూపాన్ని నిలిపి స్థాపించారు।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a practical dilemma of kṣātra-dharma: how a principal defender responds when massed forces and commanders attempt annihilation—balancing protection of allies and chariot integrity with the necessity of decisive, escalating countermeasures.
Operational clarity after shock is portrayed as essential: counsel (Kṛṣṇa’s reassurance), rapid reassessment, and targeted action against command nodes can restore initiative even when a force is temporarily overwhelmed.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the chapter’s meta-significance is conveyed indirectly through exemplified consequences of leadership, morale, and the cascading effects of commander losses within coalition warfare.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.