Adhyaya 64
Adhyāya 64 — Omens, Conch Signals, and Arjuna’s Assault on the Elephant Division
Upa-parva: Droṇa-parva — Kurukṣetra Saṃgrāma-krama (Arjuna’s breakthrough against Durmarṣaṇa’s position)
Saṃjaya reports that once the arrays are formed and war-instruments resound, ominous signs appear around Arjuna—birds, animals, inauspicious portents, meteors, tremors, and harsh winds—marking a charged transition into combat. On the Pāṇḍava side, leaders arrange their forces, while Durmarṣaṇa positions himself at the front and declares his resolve to restrain Arjuna. Arjuna mounts his chariot, shines in martial description, and sounds his conch; Kṛṣṇa answers with the Pāñcajanya, producing a fear-inducing sonic effect in the opposing ranks. Arjuna then orders the chariot toward Durmarṣaṇa’s sector, breaks into the elephant contingent, and initiates a severe engagement. The chapter emphasizes speed, precision, and the disorientation of opponents: missile volleys, decapitations, confusion in identification (“Where is Arjuna?”), and the collapse of morale leading to flight or misdirected movement. Thematically, the narrative juxtaposes kāla-like inevitability (omens and dread) with human agency expressed as vow, command, and tactical execution.
Chapter Arc: Narada addresses Sruñjaya and turns the war-torn listener’s mind away from the immediate carnage to a blazing exemplar of royal might and sacrificial dharma: the famed king Ambarisha, son of Nabhaga, who once stood alone against a multitude of kings. → The scale swells into near-impossibility—“a thousand thousands” of kings advance with chariots, banners, umbrellas, and weapons; yet Ambarisha, trained in strength and agility, shatters their martial display—cutting standards, chariots, and weapons—without a tremor of pain or hesitation, until the enemy’s confidence collapses. → The turning point arrives when the defeated kings, casting off armor and seeking life, approach as supplicants and declare him their refuge—an inversion of battlefield hierarchy where sovereignty is proven not only by conquest but by the power to grant safety. → Having brought foes under control and won the earth, Ambarisha performs sacrifices by the book—hundreds of yajñas with immense gifts; the rishis rejoice and openly acclaim that such lavish, righteous sacrifice is rare across ages, and the king’s fame becomes inseparable from generosity and order.
Shlokas
Verse 1
अत---#क्र- चतु:षष्टितमो<5 ध्याय: राजा अम्बरीषका चरित्र नारद उवाच नाभागमम्बरीषं च मृतं सृज्जय शुश्रुम । यः सहस्रं सहस्राणां राज्ञां चैकस्त्वयोधयत्
నారదుడు పలికెను— ఓ సృంజయా! నాభాగుడును అంబరీషుడును మరణించినట్లు మేము విన్నాము—ఆ అంబరీషుడు ఒంటరిగా వేల వేల రాజులతో యుద్ధం చేసినవాడు।
Verse 2
नारदजी कहते हैं--सूंजय! मैंने सुना है कि नाभागके पुत्र राजा अम्बरीष भी मृत्युको प्राप्त हुए थे, जिन्होंने अकेले ही दस लाख राजाओंसे युद्ध किया था ।।
నారదుడు పలికెను— సంజయా! నాభాగుని కుమారుడైన రాజు అంబరీషుడును మరణించినట్లు నేను విన్నాను—అతడు ఒంటరిగా పది లక్షల రాజులతో యుద్ధం చేసినవాడు. యుద్ధంలో అతనిని జయించాలనే కోరికతో శత్రువులు అన్ని వైపుల నుండీ దాడి చేశారు. వారు ఆయుధయుద్ధ విద్యలో నిపుణులు, భయంకరులు; రాజుపై అశుభమైన కఠిన వాక్యాలను కూడా విసురుతున్నారు।
Verse 3
बललाघवशिक्षाभिस्तेषां सो<स्त्रबलेन च । छत्रायुधध्वजरथांश्छित्त्वा प्रासान् गतव्यथ:
అయితే రాజు అంబరీషుడు వాటివల్ల ఏమాత్రం కలత చెందలేదు. శరీరబలం, చేతుల చురుకుదనం, యుద్ధశిక్షణ మరియు తన ఆయుధబలంతో శత్రువుల ఛత్రాలు, ఆయుధాలు, ధ్వజాలు, రథాలు, శూలాలు/ప్రాసాలను నరికివేసి ముక్కలు చేశాడు।
Verse 4
त एन॑ मुक्तसंनाहा: प्रार्थयन् जीवितैषिण: । शरण्यमीयु: शरणं तवास्म इति वादिन:
అప్పుడు ఆ శత్రువులు ప్రాణరక్షణ కోరి కవచాలను విసర్జించి అతనిని వేడుకొనసాగారు. ‘మేము అన్ని విధాలా మీవారమే; మీరు మా శరణం’ అని పలుకుతూ ఆ శరణ్యుడైన నరేశ్వరుని ఆశ్రయించారు।
Verse 5
स तु तान् वशगान् कृत्वा जित्वा चेमां वसुन्धराम् । ईजे यज्ञशतैरिष्टर्यथाशास्त्रं तथानघ
ఆ శత్రువులను వశపరచుకొని, ఈ సమస్త వసుంధరను జయించిన తరువాత, హే అనఘా, శాస్త్రవిధి ప్రకారమే ఆయన ఇష్టసిద్ధికై నూరు యజ్ఞాలను ఆచరించాడు.
Verse 6
बुभुजु: सर्वसम्पन्नमन्नमन्ये जना: सदा | तस्मिन यज्ञे तु विप्रेन्द्रा: संतृप्ता: परमार्चिता:
ఇతర జనులు కూడా ఎల్లప్పుడూ సమస్త గుణసంపన్నమైన అన్నాన్ని భుజించేవారు; ఆ యజ్ఞంలో అయితే శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులు పరమ గౌరవంతో పూజింపబడి పూర్తిగా తృప్తి పొందారు.
Verse 7
मोदकान् पूरिकापूपान् स्वादपूर्णाश्व॒ शष्कुली: । करम्भान् पृथुमृद्वीका अन्नानि सुकृतानि च
అక్కడ మోదకాలు, పూరీలు, అపూపాలు (పువ్వులు), రుచితో నిండిన శష్కులీలు, కరంభం, పృథు (అటుకులు), మునక్కలు, అలాగే చక్కగా సిద్ధం చేసిన అనేక రకాల అన్నపదార్థాలు ఉండేవి.
Verse 8
सूपान् मैरेयकापूपान् रागखाण्डवपानकान् । मृष्टान्नानि सुयुक्तानि मृदूनि सुरभीणि च
అక్కడ సూపాలు, మైరేయకం, అపూపాలు, రాగ, ఖాండవం, పానకం మొదలైనవి ఉండేవి; అలాగే చక్కగా సిద్ధం చేసిన, మృదువైన, సువాసనభరితమైన మిఠాయిలు వడ్డించబడేవి.
Verse 9
घृतं मधु पयस्तोयं दधीनि रसवन्ति च । फल मूलं च सुस्वादु द्विजास्तत्रोपभुज्जते
అక్కడ ద్విజులు నెయ్యి, తేనె, పాలు, నీరు, పెరుగు, రసవంతమైన పదార్థాలతో పాటు రుచికరమైన ఫలాలు, మూలకందాలను కూడా భుజించేవారు.
Verse 10
मादनीयानि पापानि विदित्वा चात्मन: सुखम् । अपिबन्त यथाकामं पानपा गीतवादितै:,मादक वस्तुएँ पापजनक होती हैं, यह जानकर भी पीनेवाले लोग अपने सुखके लिये गीत और वाद्योंके साथ इच्छानुसार उनका पान करते थे
మత్తుపానీయాలు పాపకార్యమని తెలిసికూడా, తమ సుఖం కోరి తాగుబోతులు గానవాద్యాల మధ్య ఇష్టమొచ్చినంత తాగుతుండేవారు।
Verse 11
तत्र सम गाथा गायन्ति क्षीबा हृष्टा: पठन्ति च । नाभागस्तुतिसंयुक्ता ननृतुश्चन सहस्रश:
అక్కడ ఆనందంతో మత్తులైపోయినట్లున్న వేలాది మంది సమస్వరంగా గాథలు పాడుతూ, నాభాగుని స్తుతితో కూడిన పద్యాలు పఠిస్తూ, గుంపులుగా నర్తించేవారు।
Verse 12
तेषु यज्ञेष्वम्बरीषो दक्षिणामत्यकालयत् | राज्ञां शतसहस्राणि दश प्रयुतयाजिनाम्,उन यज्ञोंमें राजा अम्बरीषने दस लाख यज्ञकर्ता ब्राह्मणोंको दक्षिणाके रूपमें दस लाख राजाओंको ही दे दिया था
ఆ యజ్ఞాలలో అంబరీషుడు అపూర్వమైన దక్షిణా విధించాడు—పది లక్షల యజ్ఞాలు చేసిన బ్రాహ్మణులకు దక్షిణగా పది లక్షల రాజులనే దానం చేశాడు।
Verse 13
हिरण्यकवचान् सर्वान् श्वेतच्छत्रप्रकीर्णकान् । हिरण्यस्यन्दनारूढान् सानुयात्रपरिच्छदान्
ఆ రాజులందరూ స్వర్ణ కవచాలు ధరించి, తెల్లని ఛత్రాలతో విశిష్టులై, బంగారు అలంకారాల రథాలపై అధిరోహించి, అనుచరబృందం మరియు అవసర సామగ్రితో సమృద్ధులై ఉన్నారు।
Verse 14
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत् । मूर्धाभिषिक्तांश्व नृपान् राजपुत्रशतानि च
విస్తృత యజ్ఞాన్ని నిర్వహిస్తూ అతడు దక్షిణా ఇవ్వడంలో ఆలస్యం చేయలేదు; అభిషిక్త రాజులకు, అలాగే వందలాది రాజకుమారులకు కూడా విధిపూర్వకంగా దానమిచ్చాడు।
Verse 15
नैवं पूर्वे जनाश्नक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे
నారదుడు అన్నాడు—పూర్వకాలపు ప్రజలు ఇలాంటి కార్యాన్ని ఎప్పుడూ సాధించలేదు; తరువాతి కాలపు వారు కూడా చేయలేరు.
Verse 16
यदम्बरीषो नृपति: करोत्यमितदक्षिण: । इत्येवमनुमोदन्ते प्रीता यस्य महर्षय:
నారదుడు అన్నాడు—అపార దక్షిణలు ఇచ్చే రాజు అంబరీషుడు ఏది చేసినా, అతనిపై సంతోషించిన మహర్షులు ‘అలానే’ అని చెప్పి సమ్మతిస్తారు.
Verse 17
महर्षिलोग उनके ऊपर प्रसन्न होकर उनके कार्योका अनुमोदन करते हुए कहते थे कि असंख्य दक्षिणा देनेवाले राजा अम्बरीष जैसा यज्ञ कर रहे हैं, वैसा न तो पहलेके राजाओंने किया और न आगे कोई करेंगे ।।
నారదుడు అన్నాడు—ఓ సృంజయా! నీవు కంటే శ్రేయస్కరులూ, నీ కుమారుని కంటే కూడా పుణ్యవంతులైన ఆ నలుగురు మరణించి ఉంటే, మరి ఇతరుల సంగతి ఏముంది? కాబట్టి యజ్ఞమూ దాన-దక్షిణలూ లేని నీ కుమారుని గురించి శోకించకు.
Verse 64
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये चतु:षष्टितमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयो- पाख्यानविषयक चौंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములోని అభిమన్యువధపర్వములో, షోడశరాజకీయాఖ్యాన విషయమైన అరవై నాలుగవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 143
सदण्डकोशनिचयान ब्राह्मणे भ्यो हमन्यत । उस विस्तृत यज्ञमें यजमान अम्बरीषने उन मूर्धथाभिषिक्त नरेशों और सैकड़ों राजकुमारोंको दण्ड और खजानों-सहित ब्राह्मणोंके अधीन कर दिया
నారదుడు అన్నాడు—ఆ విస్తారమైన యజ్ఞంలో యజమానుడైన రాజు అంబరీషుడు, అభిషిక్త రాజులనూ వందలాది రాజకుమారులనూ వారి దండశక్తి మరియు ఖజానాలతో సహా బ్రాహ్మణుల అధీనంలో ఉంచాడు.
Frequently Asked Questions
The tension lies in fulfilling kṣatra-duty through overwhelming force while confronting signs of impending mass harm; the narrative frames battlefield action as duty-bound yet shadowed by kāla-like inevitability and collective suffering.
Discipline and clarity of intent—supported by signaling, formation management, and decisive initiative—can determine outcomes as much as numerical strength; morale disruption is depicted as a strategic lever.
No explicit phalaśruti is stated in this passage; its meta-level significance is thematic, reinforcing how omens, fear, and perception shape human action within the epic’s broader inquiry into dharma and time.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.