Adhyaya 53
Droṇa-parva Adhyāya 53: Arjuna’s Jayadratha-vadha Pratijñā and Droṇa’s Protective Vyūha (शकटा-पद्म व्यूहः)
Upa-parva: Jayadratha-vadha Pratijñā (Oath and Counter-Strategy Episode)
Saṃjaya reports that after Arjuna’s vow to kill Jayadratha, Kṛṣṇa (Vāsudeva) cautions that the pledge was made without prior consultation and could invite public ridicule if unfulfilled. Scouts placed in the Kaurava camp confirm that Arjuna’s proclamation—accompanied by loud signals—has alarmed the Kauravas and Jayadratha’s party, who anticipate a next-day assault driven by grief and anger. Jayadratha, distressed, addresses Duryodhana in council: he asserts that even gods and other beings cannot easily overturn Arjuna’s vow, and requests robust battlefield protection or permission to withdraw. He evaluates Arjuna’s prowess with Kṛṣṇa’s support as overwhelming, citing prior feats and the potential to defeat even cosmic opponents. In response, a defensive plan is articulated: Droṇa organizes a formation described as a śakaṭa and padma-based vyūha, placing Jayadratha at the central ‘karnikā’ (core) within a needle-loop (sūcīpāśa), guarded by elite warriors—Karna, Bhūriśravā, Aśvatthāman (Drauṇi), Vṛṣasena, Kṛpa, and the Madra king. Arjuna replies with categorical confidence: he will breach the enemy’s front, neutralize defenders’ astras with his own, and accomplish Jayadratha’s death, framing the vow as truth-bound and non-negotiable. The chapter closes with Arjuna instructing Kṛṣṇa to ready the chariot for dawn, emphasizing the magnitude of the undertaken task.
Chapter Arc: अभिमन्यु-वध के युद्ध-कोलाहल के बीच कथा अचानक आदिकाल की ओर मुड़ती है—जहाँ ब्रह्मा देखते हैं कि रुद्र के क्रोध से प्रजाएँ फिर-फिर दग्ध हो रही हैं, और सृष्टि का संतुलन टूटने को है। → ब्रह्मा रुद्र से कहते हैं कि संहार उनकी इच्छा नहीं; वे पृथ्वी-हित के लिए सृष्टि-धर्म निभाना चाहते हैं, पर क्रोध की ज्वाला बढ़ती जाती है। रुद्र भी पितामह से विनती करते हैं कि स्थावर-जंगम का विनाश रोका जाए। इसी तनाव में ब्रह्मा ‘लोककृत्’ के रूप में अपनी नियुक्ति का स्मरण कराते हैं—यदि संतान-परंपरा नष्ट हुई तो समस्त प्राणियों का अभाव हो जाएगा। → ब्रह्मा संहार-प्रवृत्ति को एक रूप देकर ‘मृत्यु’ का विधान करते हैं—क्रोध से उत्पन्न, कृष्ण-रक्तवर्ण, तप्ताभूषण, उग्र नेत्रों वाली शक्ति को नियुक्त करते हैं कि वह नियोग से प्रजा-संहार करे; पर यह नियुक्ति स्वयं करुणा और भय का शिखर बन जाती है, क्योंकि ‘मृत्यु’ (देवी) इस आदेश को सुनकर अत्यन्त चिंतित होकर फूट-फूटकर रो पड़ती है। → ब्रह्मा का उद्देश्य स्पष्ट होता है—अराजक संहार नहीं, बल्कि नियमबद्ध, सीमित और लोक-व्यवस्था के अनुकूल ‘मृत्यु-धर्म’ ताकि सृष्टि चलती रहे और प्रजाएँ पूर्णतः उत्सन्न न हों। रुद्र का उग्र संहार-वेग भी इस विधान से एक मर्यादा में बँधता है। → मृत्यु के आँसुओं के साथ प्रश्न हवा में रह जाता है—क्या वह करुणा के रहते भी संहार-नियोग स्वीकार करेगी, और यह विधान आगे मनुष्यों के युद्ध-भाग्य में कैसे उतर आएगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५२ ॥। प्याज बछ। -ज्:डि त्रिपञज्चाशत्तमोड्ध्याय: शंकर और ब्रह्माका संवाद
స్థాణు (రుద్రుడు) పలికెను—ప్రభూ, ప్రజాసృష్టి నిమిత్తమై మీరు స్వయంగా యత్నించితిరి. నానావిధమైన భూతసమూహములను మీరు సృష్టించి, వాటిని వృద్ధి చెందించితిరి.
Verse 2
तास्तवेह पुनः: क्रोधात् प्रजा दहान्ति सर्वश: । ता दृष्टत्वा मम कारुण्यं प्रसीद भगवन् प्रभो
నారదుడు పలికెను—మీ సృష్టులైన ఆ ప్రజలే ఇక్కడ మళ్లీ మీ క్రోధముచేత అన్ని వైపులా దగ్ధమగుచున్నారు. వారిని అలా చూచి నా హృదయమున కరుణ ఉప్పొంగెను. కావున, ఓ భగవన్, ఓ ప్రభూ, ప్రసన్నుడవై ఆ ప్రజలపై కృపాదృష్టి ప్రసరింపజేయుము.
Verse 3
ब्रह्मोवाच संहर्तु न च मे काम एतदेवं भवेदिति । पृथिव्या हितकामं तु ततो मां मन्युराविशत्
బ్రహ్ముడు పలికెను—రుద్రా! ఈ విధంగా జగత్తు నశించాలి అని నాకు కోరిక లేదు. అయితే భూమి క్షేమాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని నా లోనికి క్రోధం ప్రవేశించింది.
Verse 4
इयं हि मां सहा देवी भारार्ता समचूचुदत् । संहारार्थ महादेव भारेणाभिहता सती,महादेव! इस पृथ्वीदेवीने भारसे पीड़ित होकर मुझे जगतके संहारके लिये प्रेरित किया था। यह सती-साध्वी देवी महान् भारसे दबी हुई थी
మహాదేవా! ఈ భూమిదేవి భారంతో బాధపడుతూ, లోకసంహార దిశగా నన్ను అత్యవసరంగా ప్రేరేపించింది. సతీ-సాధ్వీ అయిన ఆమె ఆ భారంతో నలిగిపోయి, ఆ భారాన్ని తొలగించే మార్గాన్ని కోరింది.
Verse 5
ततो<हं नाधिगच्छामि तथा बहुविधं तदा । संहारमप्रमेयस्य ततो मां मन्युराविशत्
అప్పుడు నేను ఎన్నో విధాలుగా ఆలోచించినా, ఈ అప్రమేయమైన, అంతులేని జగత్తును లయపరచే మార్గం నాకు దొరకలేదు. మార్గం కనబడక క్రోధం నన్ను ఆవరించింది.
Verse 6
रुद्र उ्वाच संहारार्थ प्रसीदस्व मा रुषो वसुधाधिप । मा प्रजा: स्थावराश्नैव जंगमाश्न व्यनीनश:
రుద్రుడు పలికెను—హే వసుధాధిపా! ప్రసన్నుడవు; సంహారార్థం క్రోధించకు. స్థావర-జంగమ ప్రాణులను నశింపజేయకు.
Verse 7
रुद्रने कहा--वसुधाके स्वामी पितामह! आप रोष न कीजिये। जगतका संहार बंद करनेके लिये प्रसन्न होइये। इन स्थावर-जंगम प्राणियोंका विनाश न कीजिये ।।
రుద్రుడు పలికెను—హే వసుధాధిప పితామహా! కోపించకుము; ప్రసన్నుడై లోకసంహారాన్ని ఆపుము. స్థావర-జంగమ ప్రాణులను నశింపజేయకుము. భగవన్! నీ అనుగ్రహంతో ఈ జగత్తు త్రివిధంగా ప్రవహించుగాక—రాబోయేది, గతమైనది, మరియు ప్రస్తుతం జరుగుతున్నది.
Verse 8
भगवन् क्रोधसंदीप्त: क्रोधादग्निमवासृजत् । स दहत्यश्मकूटानि द्रुमांश्न सरितस्तथा
నారదుడు అన్నాడు—ప్రభూ! మీరు క్రోధంతో దగ్ధుడై క్రోధజన్యమైన అగ్నిని విడుదల చేశారు. ఆ అగ్ని పర్వతశిఖరాలను, వృక్షాలను, నదులనుకూడా దహిస్తోంది.
Verse 9
पल्वलानि च सर्वाणि सर्वाश्विव तृपोलपान् । स्थावरं जड़मं चैव नि:शेषं कुरुते जगत्
నారదుడు అన్నాడు—ఇది సమస్త చెరువులు, చిన్న జలాశయాలను ఎండబెట్టేస్తోంది; అన్ని రకాల గడ్డి, లతలు, పొదలను భస్మం చేస్తోంది; స్థావర-జంగమ జగత్తులో ఏదీ మిగలనీయడం లేదు.
Verse 10
तदेतद् भस्मसाद्धूतं जगत् स्थावरजज्भमम् प्रसीद भगवन् स त्वं रोषो न स्याद् वरो मम
నారదుడు అన్నాడు—స్థావర-జంగమమయిన ఈ సమస్త జగత్తు భస్మమై నశించింది. భగవాన్! ప్రసన్నుడవండి; మీ మనస్సులో క్రోధం మిగలకూడదు—ఇదే నా వరం.
Verse 11
सर्वे हि सृष्टा नश्यन्ति तव देव कथंचन । तस्मान्निवर्ततां तेजस्त्वय्येवेदं प्रलीयताम्
నారదుడు అన్నాడు—దేవా! మీరు సృష్టించిన సమస్త ప్రాణులు ఏదో ఒక విధంగా నశిస్తున్నారు. కనుక ఈ తేజస్సు—ఈ క్రోధం—జగత్సంహారాన్ని విడిచి మీలోనే లీనమవ్వాలి.
Verse 12
तत् पश्य देव सुभृशं प्रजानां हितकाम्यया । यथेमे प्राणिन: सर्वे निवर्तेरंस्तथा कुरु
నారదుడు అన్నాడు—ప్రభూ! ప్రజల పరమ హితాన్ని కోరుతూ ఈ ప్రాణులపై కరుణాదృష్టి ప్రసరింపజేయండి; వీరందరూ వినాశం నుండి వెనుదిరిగి రక్షింపబడేలా చేయండి.
Verse 13
अभावं नेह गच्छेयुरुत्सन्नजनना: प्रजा: । आदिदेव नियुक्तो5स्मि त्वया लोकेषु लोककृत्
నారదుడు పలికెను—ఇలా కాకపోతే, జనకులు లేని ప్రజలు ఇక్కడే లయమై అస్తిత్వహీనులైపోతారు. ఓ లోకకర్త, ఆదిదేవా! నీవే నన్ను లోకాలలో కార్యనిర్వహణకు నియమించితివి.
Verse 14
संतानोंका नाश हो जानेसे इस जगत्के सम्पूर्ण प्राणियोंका अभाव न हो जाय। आदिदेव! आपने सम्पूर्ण लोकोंमें मुझे लोकस्रष्टाके पदपर नियुक्त किया है ।।
నారదుడు పలికెను—ఓ జగన్నాథా! స్థావర-జంగమములైన ఈ సమస్త జగత్తు నశించకూడదు. నీవు సదా కరుణాప్రవణుడైన దేవుడు; అందుకే నీ సన్నిధిలో నేను ఈ ప్రార్థన చేస్తున్నాను—సంతాన పరంపర తెగిపోకూడదు, లేకపోతే సమస్త ప్రాణుల అస్తిత్వమే క్షీణిస్తుంది. ఆదిదేవా! నీవే నన్ను సమస్త లోకాలలో లోకస్రష్టుని స్థానంలో నియమించితివి.
Verse 15
नारद उवाच श्रुत्वा हि वचन देव: प्रजानां हितकारणे | तेज: संधारयामास पुनरेवान्तरात्मनि
నారదుడు పలికెను—ప్రజల హితార్థంగా చెప్పబడిన ఆ మాటలను విని దేవుడు బ్రహ్మ తన ఉగ్ర తేజస్సు—ఎగసిపడిన క్రోధాన్ని—నిగ్రహించి, మళ్లీ తన అంతరాత్మలోనే దాచుకొని నిలిపెను.
Verse 16
ततोअग्निमुपसंहत्य भगवॉललोकसत्कृत: । प्रवृत्त च निवृत्तं च कथयामास वै प्रभु:
అప్పుడు లోకసత్కృతుడైన భగవాన్ బ్రహ్మ ఆ అగ్నిని ఉపసంహరించెను. అనంతరం ప్రభువు-ఆచార్యుడు మనుష్యులకు ప్రవృత్తి (ధర్మయుక్త కర్మ) మరియు నివృత్తి (వైరాగ్యజన్య జ్ఞాన) అనే రెండు మార్గాలను ఉపదేశించెను.
Verse 17
उपसंहरतस्तस्य तमग्निं रोषजं तथा । प्रादुर्बभूव विश्वेभ्यो गोभ्यो नारी महात्मन:
నారదుడు పలికెను—మహాత్ముడు బ్రహ్మ ఆ క్రోధజన్య అగ్నిని ఉపసంహరిస్తుండగా, అతని సమస్త ఇంద్రియాల నుండీ ఒక స్త్రీ అకస్మాత్తుగా అవతరించినట్లు ప్రత్యక్షమైంది. ఆమె భయంకర తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ నలుపు-ఎరుపు వర్ణమై, నాలుక, ముఖం, నేత్రాలు పసుపు-ఎరుపు కాంతితో దగ్ధమవుతున్నట్లు కనిపించాయి; తప్త స్వర్ణ కుండలాలు మరియు ఆభరణాలతో ఆమె అలంకృతమైయుండెను.
Verse 18
कृष्णरक्ता तथा पिड़्रक्तजिद्दास्यलोचना । कुण्डलाभ्यां च राजेन्द्र तप्ताभ्यां तप्तभूषणा
నారదుడు పలికెను—ఓ రాజేంద్రా! నలుపు మరియు ఎరుపు వర్ణఛాయలతో ఒక స్త్రీ ప్రత్యక్షమైంది; ఆమె నాలుక, ముఖము, నేత్రములు పసుపు-ఎరుపు వర్ణములైయున్నవి. తప్తసువర్ణ కుండలయుగముతో ఆమె శోభిల్లెను; ఆమె ఆభరణములన్నియు దహించుచున్న బంగారముతోనే నిర్మితమైయున్నవి.
Verse 19
सा निःसृत्य तथा खेभ्यो दक्षिणां दिशमाश्रिता । स्मयमाना च सावेक्ष्य देवी विश्वेश्वरावुभी
ఆ విధంగా బయలుదేరి దేవి దక్షిణ దిశను ఆశ్రయించి నిలిచెను. మృదువుగా చిరునవ్వు చిందిస్తూ ఆ ఇద్దరు విశ్వేశ్వర దేవతల వైపు ఆమె దృష్టి సారించెను.
Verse 20
तामाहूय तदा देवो लोकादिनिधनेश्वर: । (उक्तवान् मधुरं वाक््यं सान्त्वयित्वा पुन: पुनः ।) मृत्यो इति महीपाल जहि चेमा: प्रजा इति
అప్పుడు లోకాల ఆది-అంతములకు అధిపతియైన దేవుడు బ్రహ్మ ఆమెను సమీపానికి పిలిచెను. పునఃపునః సాంత్వన చెప్పి మధుర వాక్యములతో—“ఓ మృత్యూ!” అని పిలిచి, ఓ మహీపాలా, “ఈ సమస్త ప్రజలను సంహరించు” అని ఆజ్ఞాపించెను.
Verse 21
| ८22 4१; “4 + ३] ॥। 25. ६८22 9 ऐ 2 «95 ५ का] ९ प्र चक्र, प्र ॥727.।॥ 5 ्श फट ५ “2-- न. १:22. _ त्वं हि संहारबुद्धाथ प्रादुर्भूता रुषो मम । तस्मात् संहर सर्वास्त्वं प्रजाः:सजडपण्डिता:
నీవు నా క్రోధమునుండి సంహారబుద్ధి నిమిత్తమై ప్రాదుర్భవించితివి. కనుక జడులైనను పండితులైనను భేదము లేకుండా ఈ సమస్త ప్రజలను సంహరించు.
Verse 22
एवमुक्ता तु सा तेन मृत्यु: कमललोचना
అతడు ఈ విధంగా పలికినపుడు కమలనయనమైన మృత్యు (దేవి) …
Verse 23
पाणिशथ्यां प्रतिजग्राह तान्यश्रूणि पितामह: । सर्वभूतहितार्थाय तां चाप्यनुनयत् तदा
అప్పుడు పితామహుడు బ్రహ్మ సమస్త ప్రాణుల హితార్థం ఆ కన్నీళ్లను తన రెండు చేతుల అంజలిలో స్వీకరించాడు; అదే సమయంలో మృదువైన సాంత్వనతో ఆ స్త్రీని శాంతింపజేశాడు।
Verse 53
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि मृत्युकथने त्रिपज्चाशत्तमो5ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో, అభిమన్యువధపర్వాంతర్గతమైన మృత్యుకథనప్రసంగమునకు సంబంధించిన యాభైమూడవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Verse 213
मम त्वं हि नियोगेन ततः श्रेयो हुवाप्स्यसि । 'देवि! तू संहारबुद्धिसे मेरे रोषद्वारा प्रकट हुई है
నా నియోగాన్ని నెరవేర్చినచో ఆపై నీవు నిజమైన శ్రేయస్సును పొందుతావు। ఓ దేవీ! నీవు నా క్రోధమునుండి సంహారబుద్ధితో ఉద్భవించితివి; కావున మూర్ఖులైనా పండితులైనా సమస్త ప్రజలను సంహరించుటను కొనసాగించు। నా ఆజ్ఞచే నీవు ఈ కార్యమును చేయవలసిందే; దీనివలన నీకు కల్యాణము కలుగును।
Verse 226
दध्यौ चात्यर्थमबला प्ररुरोद च सुस्वरम् । ब्रह्माजीके ऐसा कहनेपर वह मृत्युनामवाली कमललोचना अबला अत्यन्त चिन्तामग्न हो गयी और फूट-फूटकर रोने लगी
బ్రహ్మ వాక్యమును విని, కమలలోచన ‘మృత్యు’ నామధారిణి ఆ అబల అత్యంత చింతలో మునిగిపోయింది; ఆపై స్పష్టమైన కరుణ స్వరంతో బోరున విలపించింది।
Frequently Asked Questions
The dilemma is the ethics of a public, time-bound vow: Arjuna’s pratijñā creates a duty to succeed despite amplified risk, while Kṛṣṇa highlights the reputational and social consequences of failure, turning personal resolve into a collective moral and political stake.
The chapter presents vows and truth-claims as binding forces that shape action and perception; it also underscores the necessity of counsel, intelligence, and preparation when dharma is pursued through high-stakes commitments.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is implicit in the narrative logic: understanding the chapter clarifies how oath-bound speech (satya/pratijñā) functions as a causal driver in the epic’s ethics and war strategy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.