Adhyaya 52
Jayadrathasya śoka-bhaya-vilāpaḥ — Droṇena āśvāsanaṃ ca (Jayadratha’s lament and Droṇa’s reassurance)
Upa-parva: Jayadratha-trasāsa–Droṇa-upasaṅgama (Episode: Jayadratha’s fear and consultation with Droṇa)
Saṃjaya reports that Jayadratha, informed by scouts of the Pāṇḍava outcry, rises in distress and enters the royal assembly overwhelmed by grief and fear, anticipating Arjuna’s promised retaliation. He speaks with shame and anxiety, proposing withdrawal for self-preservation, yet also requests protection from the assembled Kaurava leaders, arguing that if many kings stand together they should be able to shield him even from Arjuna. Duryodhana replies by listing prominent allies and asserting that substantial forces will be deployed for Jayadratha’s defense, urging him to abandon fear. Subsequently, Jayadratha accompanies Duryodhana to Droṇa at night, performs formal approach and inquiry, and asks for a technical comparison of his own and Arjuna’s martial capacities (range, lightness, accuracy, firmness of aim). Droṇa answers that their instruction was comparable, but Arjuna surpasses due to disciplined integration (yoga) and habituation to hardship; nevertheless, Jayadratha should not panic because Droṇa promises protection and the creation of a battle-formation difficult for Arjuna to penetrate. Droṇa concludes with a reflective counsel on impermanence, the inevitability of death for all factions, and the kṣatriya’s attainment of exalted worlds through steadfast adherence to duty. Reassured, Jayadratha dispels fear and resolves to fight.
Chapter Arc: अभिमन्यु-वध के शोक से दग्ध युधिष्ठिर के शिविर में व्यास का आगमन होता है—राजा शोक में डूबा है, पर ऋषि का आगमन किसी गूढ़ उपदेश का संकेत देता है। → युधिष्ठिर व्यास की विधिवत पूजा कर बैठाते हैं और फिर टूटकर अपने भतीजे/पुत्रतुल्य अभिमन्यु के वध का वृत्तान्त कहते हैं—कैसे अनेक ‘अधर्मयुक्त’ महारथियों ने उसे घेरकर, उपाय-हीन अवस्था में, बालक होते हुए भी परवीरहा को रण में गिरा दिया। → व्यास युधिष्ठिर को शोक-बन्धन से छुड़ाने हेतु ‘मृत्यु की उत्पत्ति’ का ‘उत्तम’ आख्यान सुनाते हैं—एक प्राचीन कृतयुगीन प्रसंग (राजा अकम्पन आदि) के माध्यम से मृत्यु के विधान, उसके कारण और उसकी अनिवार्यता का रहस्य खोलते हैं; वर्णन में जगत् के दाह/ज्वालामाला से व्याप्त होने जैसी प्रलय-छवियाँ उभरती हैं। → कथा-उपदेश का लक्ष्य स्पष्ट होता है: युधिष्ठिर स्नेह-बन्धनजन्य दुःख से मुक्त हों, मृत्यु को दैवी-नियम के रूप में समझें, और शोक को धर्म-स्थैर्य में रूपान्तरित करें। → व्यास द्वारा मृत्यु-तत्त्व का आख्यान आगे भी विस्तार माँगता है—युधिष्ठिर का शोक क्या सचमुच शान्त होगा, और युद्ध-धर्म के कठोर निर्णयों पर इसका क्या प्रभाव पड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर कुल २५ श्लोक हैं) अपर बक। हक २ 2 द्विपञ्चाशत्तमो<5 ध्याय: विलाप करते हुए युधिष्ठिरके पास व्यासजीका आगमन और अकम्पन-नारद-संवादकी प्रस्तावना करते हुए मृत्युकी उत्पत्तिका प्रसंग आरम्भ करना संजय उवाच अथैनं विलपन्तं त॑ कुन्तीपुत्र॑ युधिष्ठिरम् । कृष्णद्वैपायनस्तत्र आजगाम महानृषि:
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ఈ విధంగా విలపించుచున్న కుంతీపుత్రుడైన యుధిష్ఠిరుని యొద్దకు అక్కడ మహర్షి కృష్ణద్వైపాయన వ్యాసుడు వచ్చెను.
Verse 2
अर्चयित्वा यथान्यायमुपविष्टं युधिष्ठिर: । अब्रवीच्छोकसंतप्तो भ्रातु: पुत्रवधेन च,उस समय युधिष्ठिरने उनकी यथायोग्य पूजा की और जब वे बैठ गये, तब भतीजेके वधसे शोकसंतप्त हो युधिष्ठिर उनसे इस प्रकार बोले--
యుధిష్ఠిరుడు విధివిధానముగా ఆయనను పూజించి, ఆయన ఆసీనుడైన తరువాత, సోదరుని కుమారుని వధచేత శోకసంతప్తుడై ఇలా పలికెను.
Verse 3
अधर्मयुक्तैर्बहुभि: परिवार्य महारथै: । युध्यमानो महेष्वासै: सौभद्रो निहतो रणे
మునీంద్రా! అధర్మమార్గాన్ని ఆశ్రయించిన అనేక మహారథులు మహాధనుస్సులతో చుట్టుముట్టి, యుద్ధం చేస్తూనే ఉన్న సౌభద్రుడు అభిమన్యును రణరంగంలో హతమార్చిరి.
Verse 4
बालश्न बालबुद्धिश्न सौभद्र: परवीरहा । अनुपायेन संग्रामे युध्यमानो विशेषत:
సౌభద్రుడు అభిమన్యుడు బాలుడే, బాలసహజమైన బుద్ధి కలవాడే; అయినా శత్రువీరులను సంహరించువాడు. కాని ఈ సంగ్రామంలో అతడు ప్రత్యేకంగా తగిన ఉపాయాలు, తోడ్పాటు లేక యుద్ధం చేసెను.
Verse 5
मया प्रोक्त: स संग्रामे द्वारं संजनयस्व नः । प्रविष्टेड भ्यन्तरे तस्मिन् सैन्धवेन निवारिता:
సంజయుడు అన్నాడు—యుద్ధమధ్యంలో నేను అతనితో, ‘మన సేన ప్రవేశించేందుకు వ్యూహంలో ఒక ద్వారం చేయి’ అని చెప్పాను. కానీ మేము ఆ వ్యూహంలోకి ప్రవేశించిన వెంటనే సైంధవుడు మమ్మల్ని అడ్డగించి నిలిపివేశాడు.
Verse 6
“मैंने युद्धस्थलमें उससे कहा था कि तुम व्यूहमें हमारे प्रवेशके लिये द्वार बना दो। तब वह द्वार बनाकर भीतर प्रविष्ट हो गया और जब हमलोग उसी द्वारसे व्यूहमें प्रवेश करने लगे, उस समय सिंधुराज जयद्रथने हमें रोक दिया ।।
సంజయుడు అన్నాడు—యుద్ధభూమిలో నేను అతనితో, ‘మన ప్రవేశానికి వ్యూహంలో ఒక ద్వారం చేయి’ అని చెప్పాను. అతడు ద్వారం చేసి లోపలికి ప్రవేశించాడు. మేము కూడా అదే ద్వారం గుండా వ్యూహంలోకి ప్రవేశించబోతుండగా, ఆ క్షణంలో సింధురాజు జయద్రథుడు మమ్మల్ని అడ్డగించాడు. యుద్ధంతో జీవించే వారు సమానులతోనే సమయుద్ధాన్ని కోరాలి—సమసాధన వీరుల మధ్యనే సమరం ధర్మం. కానీ శత్రువులు అభిమన్యునితో చేసినది సమయుద్ధం కాదు; యుద్ధమే ప్రాణంగా ఉన్న క్షత్రియులు తమతో సమానంగా సన్నద్ధమైన వీరునితోనే పోరాడాలి—అభిమన్యుపై చేసిన ఈ యుద్ధం ఎప్పటికీ సమం అని చెప్పలేం.
Verse 7
तेनास्मि भृशसंतप्त: शोकबाष्पसमाकुल: । शमं नैवाधिगच्छामि चिन्तयान: पुनः पुनः,“इसीलिये मैं अत्यन्त संतप्त हूँ, शोकाश्रुओंसे मेरे नेत्र भरे हुए हैं। मैं बारंबार चिन्तामग्न होकर शान्ति नहीं पा रहा हूँ!
అందుకే నేను తీవ్రంగా దుఃఖంతో దగ్ధుడనై, శోకబాష్పాలతో నిండిపోయాను. మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచిస్తూ నాకు శాంతి లభించడం లేదు.
Verse 8
संजय उवाच तं तथा विलपन्तं वै शोकव्याकुलमानसम् | उवाच भगवान् व्यासो युधिष्ठिरमिदं वच:
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! ఈ విధంగా శోకంతో వ్యాకులమైన మనస్సుతో విలపిస్తున్న యుధిష్ఠిరునితో భగవాన్ వేదవ్యాసుడు ఈ మాటలు పలికాడు.
Verse 9
व्यास उवाच युधिष्ठिर महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद | व्यसनेषु न मुहान्ति त्वादृशा भरतर्षभ
వ్యాసుడు అన్నాడు—యుధిష్ఠిరా! మహాప్రాజ్ఞుడా, సర్వశాస్త్రాలలో నిపుణుడా, భరతవంశశ్రేష్ఠా! నీ వంటి వారు విపత్తుల్లో మోహానికి లోనుకారు.
Verse 10
स्वर्गमेष गत: शूर: शत्रून् हत्वा बहून् रणे अबालसदूशं कर्म कृत्वा वै पुरुषोत्तम:
ఈ శూరుడు యుద్ధంలో అనేక శత్రువులను సంహరించి స్వర్గానికి వెళ్లాడు. బాలుడికి సాధ్యమని భావించని పరాక్రమకార్యాన్ని చేసి, ఆ పురుషోత్తముడు—అభిమన్యుడు—స్వర్గమార్గాన్ని పొందాడు.
Verse 11
अनतिक्रमणीयो वै विधिरेष युधिष्छिर । देवदानवगन्धर्वान् मृत्युर्हदरति भारत
ఓ యుధిష్ఠిరా! ఇది విధి యొక్క ఆజ్ఞ; దానిని ఎవరూ అతిక్రమించలేరు. ఓ భారతా! మృత్యువు దేవులు, దానవులు, గంధర్వులనూ హరించేస్తుంది.
Verse 12
भरतनन्दन युधिष्ठिर! यह विधाताका विधान है। इसका कोई भी उल्लंघन नहीं कर सकता। मृत्यु देवताओं, दानवों तथा गन्धर्वोंके भी प्राण हर लेती है ।।
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ఓ మునీ! ఈ మహాబలులు, భూమిని పాలించిన రాజులు, సేనల మధ్యలో హతులై ఇప్పుడు ‘మృతులు’ అనే ఒక్క పేరుతో భూమిపై పడి ఉన్నారు.
Verse 13
नागायुतबलाश्षान्ये वायुवेगबलास्तथा । त एते निहता: संख्ये तुल्यरूपा नरैर्नरा:
వారిలో కొందరు పదివేల ఏనుగుల బలంతో సమానంగా బలవంతులు; మరికొందరి వేగబలం వాయువుతో సమానం. అయినా యుద్ధంలో మనుష్యుల చేత మనుష్యులే హతులై, వీరందరూ ఇప్పుడు ఒకే రూపంగా పడి ఉన్నారు.
Verse 14
नैषां पश्यामि हन्तारं प्राणिनां संयुगे क्वचित् । विक्रमेणोपसम्पन्नास्तपोबलसमन्विता:
యుద్ధంలో ఈ ప్రాణులకు ఎక్కడా ఒక నిర్దిష్ట హంతను నేను చూడటం లేదు. వీరు పరాక్రమసంపన్నులు, తపోబలంతో కూడినవారు—అయినా ఒక్కరినే వారి సంహారకుడని చూపడం కష్టం.
Verse 15
इन प्राणशक्तिसम्पन्न वीरोंका युद्धमें कहीं कोई वध करनेवाला मुझे नहीं दिखायी देता था; क्योंकि ये सब-के-सब पराक्रमसे सम्पन्न और तपोबलसे संयुक्त थे ।।
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—యుద్ధంలో ఈ ప్రాణశక్తిసంపన్న వీరులను నిజంగా సంహరించగలవాడు ఎవ్వరూ నాకు కనిపించలేదు; ఎందుకంటే వీరందరూ పరాక్రమసంపన్నులు, తపోబలంతో బలపడ్డవారు. ‘ఇతరుణ్ని జయించాలి’ అనే సంకల్పం ఎల్లప్పుడూ హృదయంలో నిలిచిన ఆ ప్రాజ్ఞ రాజులు, ఆయుష్షు క్షీణించినప్పుడు యుద్ధంలో హతులై ఇప్పుడు భూమిపై పడి ఉన్నారు।
Verse 16
मृता इति च शब्दो<यं वर्तते च ततो<र्थवत् । इमे मृता महीपाला: प्रायशो भीमविक्रमा:
‘మృతుడు’ అనే పదం వినిపిస్తోంది; అందువల్ల అది తన నిజమైన అర్థంతోనే నిలుస్తోంది. ఈ భూపాలులు మృతులే—వారిలో చాలామంది భయంకర పరాక్రమశాలులు।
Verse 17
अतः इनके विषयमें “मृत” शब्द सार्थक हो रहा है। ये भयंकर पराक्रमी भूमिपाल प्राय: “मर गये” कहे जाते हैं ।।
ఆ శూరులు చలనం లేక, అహంకారం విడిచి, శత్రువుల వశమయ్యారు. రాజకుమారులు కోపంతో ఉవ్వెత్తున లేచి వైశ్వానరుని నోటిలోకి—బాణాగ్నిలోకి—దూకారు.
Verse 18
अत्र मे संशय: प्राप्त: कुतः संज्ञा मृता इति । कस्य मृत्यु: कुतो मृत्यु: केन मृत्युरिमा: प्रजा:
ఇక్కడ నాకు సందేహం కలిగింది—‘మృతుడు’ అనే సంజ్ఞ ఎలా వస్తుంది? మరణం ఎవరిది? మరణం ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది? మరియు ఏ కార్యకర్త చేత ఈ ప్రజలు మరణానికి లోనవుతారు?
Verse 19
हरत्यमरसंकाश तनमे ब्रूहि पितामह । मुझे संदेह होता है कि इन्हें 'मर गये” ऐसा क्यों कहा जाता है? मृत्यु किसकी होती है? किस निमित्तसे होती है? तथा वह किसलिये इन प्रजाओं (प्राणियों) का अपहरण करती है? देवतुल्य पितामह! ये सब बातें आप मुझे बताइये ।।
దేవతాసమాన పితామహా! ఈ (మరణం) ఏ కారణంతో ఈ ప్రాణులను అపహరిస్తుంది—అది అంతా నాకు చెప్పండి. సంజయుడు అన్నాడు—ఇలా ప్రశ్నిస్తున్న కుంతీపుత్రుడు యుధిష్ఠిరునికి భగవాన్ ఋషి వ్యాసుడు ధైర్యం కలిగించే ఈ మాటలు చెప్పాడు.
Verse 20
व्यास उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अकम्पनस्य कथितं नारदेन पुरा नृप
వ్యాసుడు పలికెను—ఓ నృపా! ఈ విషయములోనూ పండితులు ఒక ప్రాచీన ఇతిహాస దృష్టాంతాన్ని చెప్పుదురు. ఆ పురాతన వృత్తాంతాన్ని పూర్వము నారదుడు రాజు అకంపనునకు వివరించెను.
Verse 21
स चापि राजा राजेन्द्र पुत्रव्यसनमुत्तमम् । अप्रसह्यृतमं लोके प्राप्तवानिति मे मति:
ఓ రాజాధిరాజా! ఆ రాజు అకంపనుడుకూడా పుత్రవియోగమనే అత్యంత ఘోర విపత్తును అనుభవించెను. నా అభిప్రాయములో ఈ లోకమందు సంతాననాశము లేదా వियोगముకన్నా అసహ్యమైన దుఃఖము మరొకటి లేదు.
Verse 22
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि मृत्यो: प्रभवमुत्तमम् । ततस्त्वं मोक्ष्यसे दुःखात् स्नेहबन्धनसंश्रयात्
అందుచేత నేను ఇప్పుడు మృత్యువు యొక్క ఉద్భవమును గూర్చిన ఉత్తమ వృత్తాంతాన్ని నీకు ప్రకటించెదను. దానిని వినినచో స్నేహబంధనమనే ఆశ్రయమునుండి పుట్టే దుఃఖమునుండి నీవు విముక్తుడవగుదువు.
Verse 23
समस्तपापराशिष्नं शृणु कीर्तयतो मम । धन्यमाख्यानमायुष्यं शोकषघ्नं पुष्टिवर्धनम्
నేను కీర్తించుచున్న ఈ ధన్యాఖ్యానమును వినుము; ఇది సమస్త పాపరాశిని నశింపజేయును, ఆయుష్షును వృద్ధి చేయును, శోకమును హరించును, పుష్టి బలములను పెంపొందించును.
Verse 24
पवित्रमरिसंघघ्नं मड़लानां च मड़लम् । यथैव वेदाध्ययनमुपाख्यानमिदं तथा
ఈ ఉపాఖ్యానము పవిత్రమైనది, శత్రుసమూహనాశకము, మంగళములలో పరమమంగళము. వేదాధ్యయనము యెట్లయో, ఈ కథనమును కూడా అట్లే భావించవలెను.
Verse 25
यह उपाख्यान समस्त पापराशिका नाश करने-वाला है। मैं इसका वर्णन करता हूँ, सुनो। यह धन और आयुको बढ़ानेवाला, शोकनाशक, पपुष्टिवर्धक, पवित्र, शत्रुसमूहका निवारक और मंगलकारी कार्योंमें सबसे अधिक मंगलकारक है। जैसे वेदोंका स्वाध्याय पुण्यदायक होता है, उसी प्रकार यह उपाख्यान भी है ।।
వ్యాసుడు పలికెను—ఈ పవిత్ర ఉపాఖ్యానం సమస్తంగా కూడిన పాపరాశిని నశింపజేస్తుంది. నేను దీనిని వివరిస్తాను—విను. ఇది ధనమును, ఆయుష్షును వృద్ధి చేస్తుంది; శోకాన్ని తొలగిస్తుంది; పుష్టి, క్షేమాన్ని పెంపొందిస్తుంది; పవిత్రం చేస్తుంది; శత్రుసమూహాన్ని నివారిస్తుంది; మంగళకార్యాలలో అత్యంత మంగళకరం. వేదస్వాధ్యాయం పుణ్యప్రదమైనట్లే, ఈ ఉపాఖ్యానమూ పుణ్యప్రదమే. కావున, ఓ మహారాజా, దీర్ఘాయుష్మంతులైన పుత్రులు, రాజ్యం, శ్రీమంతతను కోరే ఉత్తమ నృపతులు ప్రతిదినం ప్రాతఃకాలంలో నియమంగా ఈ ఇతిహాసాన్ని శ్రవణం చేయవలెను.
Verse 26
पुरा कृतयुगे तात आसीद् राजा हाुकम्पन: । स शत्रुवशमापतन्नो मध्ये संग्राममूर्थनि,तात! प्राचीनकालकी बात है, सत्ययुगमें अकम्पन नामसे प्रसिद्ध एक राजा थे। वे युद्धमें शत्रुओंके वशमें पड़ गये
వ్యాసుడు పలికెను—తాత, ప్రాచీనకాలంలో కృతయుగంలో అకంపనుడు అనే రాజు ఉండెను. యుద్ధమధ్యంలో, సంగ్రామం అత్యంత ఉగ్రస్థితికి చేరిన వేళ, అతడు శత్రువుల వశమయ్యెను.
Verse 27
तस्य पुत्रो हरिनाम नारायणसमो बले । श्रीमान् कृतास्त्रो मेधावी युधि शक्रोपमो बली
వ్యాసుడు పలికెను—అతనికి హరి అనే కుమారుడు ఉండెను; బలంలో నారాయణునితో సమానుడు. అతడు శ్రీమంతుడు, అస్త్రవిద్యలో సంపూర్ణంగా శిక్షణ పొందినవాడు, మేధావి, యుద్ధంలో శక్రుడు (ఇంద్రుడు) వలె పరాక్రమశాలి.
Verse 28
राजाके एक पुत्र था, जिसका नाम था हरि। वह बलमें भगवान् नारायणके समान था। वह अस्त्रविद्यामें पारंगत, मेधावी, श्रीसम्पन्न तथा युद्धमें इन्द्रके तुल्य पराक्रमी था ।।
రాజుకు హరి అనే కుమారుడు ఉండెను; బలంలో అతడు భగవాన్ నారాయణునితో సమానుడు. అతడు అస్త్రవిద్యలో నిపుణుడు, మేధావి, శ్రీమంతుడు, యుద్ధంలో ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమశాలి. రణభూమిలో శత్రువులు అతడిని పదేపదే చుట్టుముట్టినప్పుడు, అతడు ప్రత్యర్థి యోధులపై మరియు గజారోహులపై మళ్లీ మళ్లీ వేలాది బాణాలను వర్షింపజేశాడు.
Verse 29
स कर्म दुष्करं कृत्वा संग्रामे शत्रुतापन: । शन्रुभिर्निहतः संख्ये पृतनायां युधिछ्ठिर
వ్యాసుడు పలికెను—యుధిష్ఠిరా, సంగ్రామంలో దుష్కరమైన కార్యాన్ని చేసి, శత్రువులను దహింపజేసే ఆ వీరుడు చివరికి అక్కడే యుద్ధ గందరగోళంలో, సేన మధ్యలో, శత్రువుల చేత హతుడయ్యెను.
Verse 30
स राजा प्रेतकृत्यानि तस्य कृत्वा शुचान्वित: । शोचन्नहनि रात्रौ च नालभत् सुखमात्मन:
ఆ రాజు అతని అంత్యక్రియలు నిర్వహించిన తరువాత శోకంతో నిండిపోయాడు. పగలు రాత్రి విలపిస్తూ తన అంతరాత్మలో క్షణమాత్రమైనా సుఖం పొందలేకపోయాడు.
Verse 31
तस्य शोकं विदित्वा तु पुत्रव्यसनसम्भवम् । आजगामाथ देवर्षिनरिदो5स्थ समीपतः,राजा अकम्पनको अपने पुत्रकी मृत्युसे महान् शोक हो रहा है, यह जानकर देवर्षि नारद उनके समीप आये
రాజు శోకం కుమారుని మరణవిపత్తి వల్ల పుట్టిందని తెలిసి దేవర్షి నారదుడు అతని సమీపానికి వచ్చాడు.
Verse 32
स तु राजा महाभागो दृष्ट्वा देवर्षिसत्तमम् | पूजयित्वा यथान्यायं कथामकथयत् तदा
అప్పుడు ఆ మహాభాగ్య రాజు దేవర్షులలో శ్రేష్ఠుడిని చూసి, నియమానుసారం పూజించి, వెంటనే సంభాషణ ప్రారంభించాడు.
Verse 33
तस्य सर्व समाचष्ट यथावृत्तं नरेश्वर: । शत्रुभिर्विजयं संख्ये पुत्रस्य च वधं तथा,राजाने क्रमश: शत्रुओंकी विजय और युद्धस्थलमें अपने पुत्रके मारे जानेका सब समाचार उनसे ठीक-ठीक कह सुनाया
నరేశ్వరుడు జరిగినదంతా యథాతథంగా వివరించాడు—యుద్ధంలో శత్రువుల విజయం, అలాగే తన కుమారుని వధ కూడా.
Verse 34
मम पुत्रो महावीर्य इन्द्रविष्णुसमद्युति: । शत्रुभिरबहुभि: संख्ये पराक्रम्य हतो बली
అతడు అన్నాడు—“దేవర్షీ! నా కుమారుడు మహావీర్యుడు, ఇంద్ర-విష్ణువుల వంటి తేజస్సుతో వెలిగేవాడు. కానీ యుద్ధభూమిలో అనేక శత్రువులు కలిసి పరాక్రమించి ఆ బలవంతుణ్ని సంహరించారు.”
Verse 35
क एष मृत्युर्भगवन् किंवीर्यबलपौरुष: । एतदिच्छामि तत्त्वेन श्रोतुं मतिमतां वर
భగవన్! ఈ మృత్యువు ఎవరు? అతని వీర్యం, బలం, పౌరుషం ఎలాంటివి? బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడా! దీని తత్త్వాన్ని యథార్థంగా వినాలని నేను కోరుతున్నాను।
Verse 36
तस्य तद् वचन श्रुत्वा नारदो वरद: प्रभु: । आख्यानमिदमाचष्ट पुत्रशोकापहं महत्,राजाकी यह बात सुनकर वर देनेमें समर्थ एवं प्रभावशाली नारदजीने यह पुत्रशोकनाशक उत्तम उपाख्यान कहना आरम्भ किया
ఆ మాటలు విన్న వరదాత, ప్రభావశాలి ప్రభువు నారదుడు—పుత్రవియోగ శోకాన్ని తొలగించే ఈ మహోపాఖ్యానాన్ని చెప్పడం ప్రారంభించాడు।
Verse 37
नारद उवाच शृणु राजन् महाबाहो आख्यानं बहुविस्तरम् । यथावृत्तं श्रुतं चैव मयापि वसुधाधिप
నారదుడు అన్నాడు—మహాబాహు రాజా, విను. వసుధాధిపా! నీ కుమారుని మరణం ఎలా సంభవించిందో, ఆ వృత్తాంతాన్ని నేనూ యథాతథంగా విన్నాను. ఇప్పుడు నేను ఒక విశదమైన ఉపాఖ్యానాన్ని ప్రారంభిస్తున్నాను; శ్రద్ధగా విను।
Verse 38
प्रजा: सृष्टवा तदा ब्रह्मा आदिसगे पितामह: । असंद्वतं महातेजा दृष्टवा जगदिदं प्रभु:
ఆదిసృష్టి సమయంలో పితామహుడు, మహాతేజస్సు గల ప్రభువు బ్రహ్మ ప్రజలను సృష్టించి, ఈ జగత్తును అసంవృతంగా—అంటే సంహారవ్యవస్థ లేనిదిగా—చూశాడు।
Verse 39
तस्य चिन्ता समुत्पन्ना संहारं प्रति पार्थिव । चिन्तयन्न हासौ वेद संहारं वसुधाधिप
రాజా, వసుధాధిపా! అప్పుడు సంహారం గురించి ఆయనకు తీవ్రమైన చింత కలిగింది. ఎంతగా ఆలోచించినా, సంహారానికి మార్గం ఆయనకు తెలియలేదు।
Verse 40
तस्य रोषान्महाराज खेभ्योडग्निरुदतिष्ठत । तेन सर्वा दिशो व्याप्ता: सान्तर्देशा दिधक्षता
మహారాజా! ఆ సమయంలో క్రోధవశాత్ బ్రహ్మదేవుని శ్రవణ-నేత్రాది ఇంద్రియాల నుండి అగ్ని ప్రकटమైంది. ఆ అగ్ని జగత్తును దహించాలనే సంకల్పంతో సమస్త దిక్కులలోను, విదిక్కులలోను (కోణాలలో) వ్యాపించింది.
Verse 41
ततो दिवं भुवं चैव ज्वालामालासमाकुलम् | चराचरं जगत् सर्व ददाह भगवान् प्रभु:
ఆ తరువాత ఆకాశమూ భూమీ అన్నిచోట్లా భయంకర జ్వాలామాలలతో నిండిపోయాయి. సమస్తాన్ని దహించగల, అపారశక్తిమంతుడైన ప్రభువు అగ్నిదేవుడు మహాక్రోధవేగంతో సమస్త ప్రాణులను త్రాసపెట్టి, చరాచర జగత్తంతటిని దహించసాగాడు; దాంతో అనేక స్థావర-జంగమ జీవులు నశించాయి.
Verse 42
ततो हतानि भूतानि चराणि स्थावराणि च । महता क्रोधवेगेन त्रासयन्निव वीर्यवान्
అప్పుడు అనేక భూతప్రాణులు—చరములూ స్థావరములూ—నశించాయి. మహాక్రోధవేగంతో ఆ పరాక్రమవంతుడు సర్వులను త్రాసపెడుతున్నట్టుగా కనిపించాడు.
Verse 43
ततो रुद्रो जटी स्थाणुर्निशाचरपतिह्हर: । जगाम शरणं देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्,तत्पश्चात् राक्षसोंके स्वामी जटाधारी दुःखहारी स्थाणु नामधारी भगवान् रुद्र परमेष्ठी भगवान् ब्रह्माजीकी शरणमें गये
ఆ తరువాత జటాధారి, స్థాణు అనే నామధారి, దుఃఖహారి, నిశాచరుల అధిపతి అయిన భగవాన్ రుద్రుడు పరమేష్ఠి భగవాన్ బ్రహ్మదేవుని శరణు పొందేందుకు వెళ్లాడు.
Verse 44
तस्मिन्नापतिते स्थाणौ प्रजानां हितकाम्यया । अब्रवीत् परमो देवो ज्वलजन्निव महामुनि:
ప్రజల హితాన్ని కోరుతూ స్థాణు (రుద్రుడు) అక్కడికి చేరగానే, పరమదేవుడైన మహాముని బ్రహ్మదేవుడు తన తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్టుగా ఈ విధంగా పలికాడు.
Verse 45
कि कुर्म: काम॑ कामा्ह कामाज्जातो<सि पुत्रक | करिष्यामि प्रियं सर्व ब्रूहि स्थाणो यदिच्छसि
నారదుడు పలికెను—బాలకా, నీకోసం నేను ఏమి చేయుదును? నీవు నా సంకల్ప‑ఇచ్ఛల నుండే జన్మించితివి. ఓ స్థాణూ, నీకు ఏది కావలెనో చెప్పుము; నీకు సంపూర్ణంగా ప్రియమైనదంతా నేను నెరవేర్చెదను.
Verse 51
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें युधिष्टिप्रलापविषयक इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వమునందలి అభిమన్యువధపర్వములో యుధిష్ఠిరప్రలాపవిషయక యాభై ఒకటవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 52
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि द्विपञ्चाशत्तमो5ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వమునందలి అభిమన్యువధపర్వములో యాభై రెండవ అధ్యాయము.
Frequently Asked Questions
Jayadratha faces a dharma-adjacent crisis of courage: whether to prioritize self-preservation (flight/withdrawal) or remain within the warrior code and coalition expectations despite a credible threat from Arjuna’s vow.
Droṇa reframes fear through disciplined duty: adhere to svadharma, rely on competent strategy and collective protection, and remember impermanence—since all parties are subject to time, one should act with resolve rather than panic.
No formal phalaśruti is stated; the chapter’s meta-level framing functions through Droṇa’s anityatā reflection, positioning the episode as an ethical lens on how counsel and duty operate under the inevitability of mortality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.