Adhyaya 51
जयद्रथवध-प्रतिज्ञा (Arjuna’s Vow to Neutralize Jayadratha)
Upa-parva: Abhimanyu-vadha-anantara-pratijñā (The Vow after Abhimanyu’s Fall)
Yudhiṣṭhira reports to Arjuna that, while Arjuna was engaged elsewhere against the Saṃśaptakas, Droṇa pressed an intense effort to seize Yudhiṣṭhira. The Pāṇḍavas attempted to counter Droṇa’s array but were unable to break or even adequately confront the Droṇa-formation under pressure. They urged Abhimanyu, exceptional in valor and trained in weapons, to penetrate the opposing host; he entered decisively, and the Pāṇḍavas attempted to follow. Jayadratha, empowered by a boon attributed to Rudra, blocked their entry and separated support from Abhimanyu. A group of leading chariot-warriors (including Droṇa, Kṛpa, Karṇa, Aśvatthāman, Kṛtavarman, and Bṛhadbala) surrounded Abhimanyu; after extensive resistance and heavy losses inflicted by Abhimanyu, he was rendered vulnerable and fell, intensifying the Pāṇḍavas’ grief. Hearing this, Arjuna collapses in anguish, then rises in controlled fury and makes a public, time-bound vow to neutralize Jayadratha by the next day, invoking severe self-imprecations should he fail, and declaring that no being can protect Jayadratha from his pursuit. Kṛṣṇa and Arjuna sound their conches; war instruments and lion-roars arise in the Pāṇḍava host, marking a strategic and psychological pivot toward the next day’s objective.
Chapter Arc: Sanjaya reports the shattering news: the mighty Abhimanyu, Subhadra’s son and a leader among chariot-warriors, has fallen; the Pandava host sits disarmed, armor loosened, bows cast aside, minds fixed only on him. → Encircled by his brothers and allies, Yudhishthira collapses into grief and self-reproach—seeing ahead the unbearable moment of facing Arjuna and Subhadra, and recognizing how delusion and greed for victory can blind one to impending ruin. → Yudhishthira’s lament peaks as he exalts Abhimanyu’s unmatched valor and lineage, then declares that no triumph—kingdom, glory, even heaven—can please him when such a peerless hero lies slain. → The lament turns into grim foresight: Arjuna’s wrath, ignited by his son’s death, will become a consuming fire for the Kauravas; the camp’s sorrow hardens into a vow-like readiness for retribution. → The chapter ends with the dread anticipation of Arjuna’s return and the inevitable storm of vengeance that will reshape the next day’s battle.
Shlokas
Verse 1
/ अपना बछ। है २ >> एकपज्चाशत्तमो< ध्याय: युधिष्ठिरका विलाप संजय उवाच हते तस्मिन् महावीर्ये सौभद्रे रथयूथपे । विमुक्तरथसंनाहा: सर्वे निक्षिप्तकार्मुका:
సంజయుడు పలికెను—రాజా! మహాపరాక్రమశాలి, రథయూథపతి సౌభద్రుడు (అభిమన్యుడు) హతుడైనప్పుడు, పాండవ మహారథులందరూ రథసన్నాహాలు, కవచాలు విడిచి, ధనుస్సులు కింద పెట్టి, రాజు యుధిష్ఠిరుని చుట్టుముట్టి అతని సమీపంలో కూర్చున్నారు. వారి మనస్సులు సౌభద్రునిలోనే నిలిచి, ఆ యుద్ధాన్నే తలచుకుంటూ శోకంతో కుదేలయ్యారు.
Verse 2
उपोपविष्टा राजानं परिवार्य युधिष्ठिरम् । तदेव युद्ध ध्यायन्त: सौभद्रगतमानसा:
వారు రాజు యుధిష్ఠిరుని చుట్టుముట్టి అతని సమీపంలో కూర్చున్నారు. వారి మనస్సులు సౌభద్రునిలోనే నిలిచి, ఆ యుద్ధాన్నే ధ్యానిస్తూ ఉన్నారు.
Verse 3
ततो युधिष्ठिरो राजा विललाप सुदुःखित: । अभिमन्यौ हते वीरे भ्रातुः पुत्रे महारथे,उस समय राजा युधिष्ठिर अपने भाईके वीर पुत्र महारथी अभिमन्युके मारे जानेके कारण अत्यन्त दुःखी हो विलाप करने लगे--
అప్పుడు రాజు యుధిష్ఠిరుడు తీవ్రమైన దుఃఖంతో మునిగిపోయి విలపించసాగాడు; ఎందుకంటే అతని సోదరుని వీరపుత్రుడు, మహారథి అభిమన్యుడు హతుడయ్యాడు.
Verse 4
(एष जित्वा कृपं शल्यं राजानं च सुयोधनम् | द्रोणं द्रौर्णिं महेष्वासं तथैवान्यान् महारथान् ।।
సంజయుడు అన్నాడు—ఈ అభిమన్యుడు కృప, శల్య, రాజు సుయోధనుడు, ద్రోణుడు, ద్రోణపుత్రుడైన మహాధనుర్ధర అశ్వత్థాముడు మరియు ఇతర మహారథులను జయించి, నాకు ప్రియమైన కార్యం చేయాలనే తపనతో ద్రోణుని ఘనమైన, అడ్డుకోలేని వ్యూహాన్ని ఛేదించి లోనికి ప్రవేశించాడు. వీర శత్రుసమూహాలను సంహరించిన తరువాత ఇప్పుడు రణభూమిలో పడిపోయి ఉన్నాడు. అస్త్రవిద్యలో నిపుణులు, యుద్ధకుశలులు, కుల-శీల-గుణాలతో యుక్తులు, శౌర్యప్రసిద్ధులైన మహాధనుర్ధర మహారథులను ఓడించి, దేవతలకైనా ఛేదించలేనని చెప్పబడే, మేము ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ చూడని ద్రోణరచిత చక్రవ్యూహాన్ని అతడు ఛేదించాడు. చక్రధారి శ్రీకృష్ణునికి ప్రియుడైన ఆ వీరుడు, గోవుల గుంపులోకి సింహం దూకినట్లే, దానిలోకి దూకి ప్రవేశించాడు.
Verse 5
(विक्रीडितं रणे तेन निघ्नता वै परान् वरान् ।) यस्य शूरा महेष्वासा: प्रत्यनीकगता रणे । प्रभग्ना विनिवर्तन्ते कृतास्त्रा युद्धदुर्मदा:
అతడు రణరంగంలో శ్రేష్ఠ శత్రువీరులను సంహరిస్తూ అద్భుతమైన యుద్ధక్రీడను ప్రదర్శించాడు. యుద్ధంలో అతని ఎదుట నిలవడానికి ముందుకు వచ్చిన అస్త్రవిద్యానిపుణులు, యుద్ధగర్వంతో మదించిన మహాధనుర్ధర శూరులకూడా చిత్తుగా ఓడి వెనుదిరిగేవారు.
Verse 6
अत्यन्तशत्रुरस्माकं येन दुःशासन: शरै: | क्षिप्रं हभिमुख: संख्ये विसंज्ञो विमुखीकृत:
అతడు మా అత్యంత శత్రువైన ఆ వీరుడు—యుద్ధంలో ఎదురుగా వచ్చిన దుఃశాసనుడిని వెంటనే బాణాలతో మూర్ఛపోయేలా చేసి వెనుదిరిగేలా చేసినవాడు.
Verse 7
स तीर्त्वा दुस्तरं वीरो द्रोणानीकमहार्णवम् । प्राप्प दौ:शासनिं कार्ष्णि: प्राप्तो वैवस्वतक्षयम्
ఆ వీరుడు కార్ష్ణి (అభిమన్యుడు) ద్రోణసేన అనే దాటలేని మహాసముద్రాన్ని దాటి, దుఃశాసనుని కుమారుని చేరాడు—అక్కడే వైవస్వతుడు (యముడు) ఉన్న లోకాన్ని పొందాడు.
Verse 8
कथं द्रक्ष्यामि कौन्तेयं सौभद्रे निहते$र्जुनम् सुभद्रां वा महाभागां प्रियं पुत्रमपश्यतीम्
సంజయుడు అన్నాడు— “సౌభద్రుడు (అభిమన్యుడు) హతుడైన తరువాత ఇక కుంతీపుత్రుడు అర్జునుని వైపు నేను ఎలా కన్నెత్తి చూడగలను? లేదా ప్రియపుత్రుని ఇక చూడలేని మహాభాగ్యవతి సుభద్ర ఎదుట నేను ఎలా వెళ్లగలను?”
Verse 9
किंस्विद् वयमपेतार्थमश्लिष्टमसमञ्जसम् । तावुभौ प्रतिवक्ष्यामो हृषीकेशधनंजयौ,“हाय! हमलोग भगवान् श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनोंके सामने किस प्रकार यह अनर्थपूर्ण, असंगत और अनुचित वृत्तान्त कह सकेंगे
సంజయుడు అన్నాడు— “అయ్యో! హృషీకేశుడు (శ్రీకృష్ణుడు) మరియు ధనంజయుడు (అర్జునుడు)—ఆ ఇద్దరి ఎదుట ఈ అనర్థకరమైన, అసంబద్ధమైన, అనుచితమైన వృత్తాంతాన్ని మేమెలా చెప్పగలం?”
Verse 10
अहमेव सुभद्राया: केशवार्जुनयोरपि । प्रियकामो जयाकाडुक्षी कृतवानिदमप्रियम्,“मैंने ही अपने प्रिय कार्यकी इच्छा, विजयकी अभिलाषा रखकर सुभद्रा, श्रीकृष्ण और अर्जुनका यह अप्रिय कार्य किया है
సంజయుడు అన్నాడు— “ప్రియకార్యాన్ని సాధించాలనే కోరికతో, విజయాభిలాషతో నేనే సుభద్రకు, కేశవునికి, అర్జునునికి ఈ అప్రీతికరమైన కార్యాన్ని కలిగించాను.”
Verse 11
न लुब्धो बुध्यते दोषॉल्लोभान्मोहात् प्रवर्तते । मधुलिप्सुर्हि नापश्यं प्रपातमहमीदृशम्
సంజయుడు అన్నాడు— “లోభి మనిషి కార్యంలోని దోషాన్ని గ్రహించడు; లోభం, మోహం వశమై దానిలోనే దూకుతాడు. తేనెలా తియ్యగా అనిపించిన రాజ్యాన్ని పొందాలనే ఆశలో, అందులో ఇంత భయంకరమైన పతనం దాగి ఉందని నేను చూడలేకపోయాను.”
Verse 12
यो हि भोज्ये पुरस्कार्यो यानेषु शयनेषु च । भूषणेषु च सो<स्माभिर्बालो युधि पुरस्कृत:
సంజయుడు అన్నాడు— “భోజనం, వాహనాలు, శయనాలు, ఆభరణాలు—ఇవన్నీ ఇచ్చి గౌరవించవలసినవాడిని, మేము యుద్ధభూమిలో మాత్రం ఒక బాలుడిలా ముందుకు నెట్టి గౌరవించాము.”
Verse 13
“हाय! जिस सुकुमार बालकको भोजन और शयन करने, सवारीपर चलने तथा भूषण, वस्त्र पहननेमें आगे रखना चाहिये था, उसे हमलोगोंने युद्धमें आगे कर दिया ।।
సంజయుడు అన్నాడు—అయ్యో! భోజనం, విశ్రాంతి, శయనం, సవారీ, ఆభరణాలు–వస్త్రధారణలో ముందుగా ఉంచవలసిన ఆ సుకుమార బాలుణ్ణే మేము యుద్ధపు ముందుబాటలో నిలిపాము. యుద్ధకళల్లో అనుభవం లేని ఈ కిశోరుడు ఆ కఠినమైన, ప్రమాదకరమైన సమరంలో ఎలా క్షేమంగా ఉండగలడు? దట్టమైన అడవిలో చిక్కుకున్న సుందర అశ్వంలా కదా!
Verse 14
नो चेद्धि वयमप्येनं महीमनु शयीमहि । बीभत्सो: कोपदीप्तस्य दग्धा: कृपणचक्षुषा
సంజయుడు అన్నాడు—మేము కూడా అతనితో పాటు ఈ భూమిపై (రణరంగంలో) పడుకోలేకపోతే, కోపంతో జ్వలిస్తున్న బీభత్స అర్జునుడి శోకభరితమైన కరుణ నేత్రాలచేత మేము తప్పక దగ్ధమవుతాము.
Verse 15
अलुब्धो मतिमान् ह्वीमान् क्षमावान् रूपवान् बली । वपुष्मान् मानकृद् वीर: प्रिय: सत्यपराक्रम:
సంజయుడు అన్నాడు—అతడు లోభరహితుడు, బుద్ధిమంతుడు, లజ్జాశీలుడు, క్షమాశీలుడు, రూపవంతుడు, బలవంతుడు; ఉత్తమ దేహసంపత్తి కలవాడు, ఇతరులను గౌరవించే వాడు, ప్రియుడు, వీరుడు, సత్యపరాక్రముడు. దేవతలే ప్రశంసించే కార్యాలు చేసిన ఆ అర్జునుడు—నివాతకవచులు, కాలకేయ దైత్యులను సంహరించినవాడు; క్షణమాత్రంలో హిరణ్యపుర నివాసులైన ఇంద్రశత్రు పౌలోములను వారి గణాలతో సహా నశింపజేసినవాడు—అటువంటి మహాశక్తిమంతుని బలవంతుడైన కుమారునికూడా మేము కాపాడలేకపోయాము.
Verse 16
यस्य श्लाघन्ति विबुधा: कर्माण्यूजितकर्मण: | निवातकवचाज्जघ्ने कालकेयांश्व वीर्यवान्
సంజయుడు అన్నాడు—దేవతలే ప్రశంసించే మహాకర్మాలు చేసిన ఆ వీర్యవంతుడు నివాతకవచులను, కాలకేయులను సంహరించాడు; అయినా అతని బలవంతుడైన కుమారుని మేము కాపాడలేకపోయాము.
Verse 17
महेन्द्रशत्रवो येन हिरण्यपुरवासिन: । अक्ष्णोनिमिषमात्रेण पौलोमा: सगणा हता:
సంజయుడు అన్నాడు—అతడే హిరణ్యపుర నివాసులైన మహేంద్రశత్రు పౌలోములను వారి గణాలతో సహా, కంటిమిటుకులోనే సంహరించాడు.
Verse 18
परेभ्यो5प्यभयार्थिभ्यो यो ददात्यभयं विभु: । तस्यास्माभिन शकितत्त्रातुमप्यात्मजो बली
సంజయుడు అన్నాడు—అభయం కోరే శత్రువులకైనా ఆ మహావిభువు అభయాన్ని ప్రసాదిస్తాడు; అయినా ఆయన బలవంతుడైన కుమారునికూడా మేము రక్షించలేకపోయాము।
Verse 19
भयं तु सुमहत् प्राप्तं धार्तराष्ट्रानू महाबलान् | पार्थ: पुत्रवधात् क्रुद्ध/ कौरवाज्शोषयिष्यति
ధృతరాష్ట్రుని మహాబలవంతులైన కుమారులపై మహాభయం వచ్చి పడింది; ఎందుకంటే పుత్రవధతో క్రోధించిన పార్థుడు అర్జునుడు కౌరవులను నిర్మూలం చేస్తాడు।
Verse 20
क्षुद्र: क्षुद्रसहायश्न स्वपक्षक्षयमातुर: । व्यक्त दुर्योधनो दृष्टयवा शोचन् हास्यति जीवितम्
దుర్యోధనుడు నీచమనస్కుడు; అతని సహాయకులూ నీచులే. అందుచేత తన పక్షం నాశనమవుతున్నదాన్ని స్పష్టంగా చూసి, శోకంతో వ్యాకులుడై ప్రాణత్యాగం చేస్తాడు।
Verse 21
न मे जय: प्रीतिकरो न राज्यं न चामरत्वं न सुरैः: सलोकता । इमं समीक्ष्याप्रतिवीर्यपौरुषं निपातितं देववरात्मजात्मजम्
సంజయుడు అన్నాడు—ఎవరి వీర్యపౌరుషాలకు సాటి లేనివాడైన, దేవశ్రేష్ఠుడైన ఇంద్రుని కుమారుడు అర్జునుని కుమారుడు అభిమన్యుడు యుద్ధభూమిలో పడిపోయినదాన్ని చూసి, ఇక నాకు విజయమూ ఆనందం కాదు; రాజ్యమూ కాదు; అమరత్వమూ కాదు; దేవలోకసమీపవాసమూ కాదు।
Verse 50
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वरमें तीसरे दिनके युद्धें सेनाके शिविरमें प्रस्थान करते समय समरभूमिका वर्णनविषयक पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వాంతర్గత అభిమన్యువధపర్వంలో, మూడవ దిన యుద్ధంలో సేన శిబిరానికి ప్రస్థానించే సమయంలో సమరభూమి వర్ణన విషయక యాభైవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 51
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि युधिष्ठिरप्रलापे एकपज्चाशत्तमो5ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో, అభిమన్యువధపర్వాంతర్గతంగా, యుధిష్ఠిరుని విలాపాన్ని వర్ణించే యాభై ఒకటవ అధ్యాయం సమాప్తమగుచున్నది.
Frequently Asked Questions
The chapter presents the dilemma of responding to catastrophic loss: whether to maintain strategic restraint and collective protection duties or to bind oneself to a retaliatory, time-bound vow that may endanger broader objectives if unmet.
It illustrates that vows (pratijñā) can stabilize purpose amid grief, but they also intensify accountability; disciplined resolve must be paired with strategic clarity to prevent emotion from dissolving duty into impulsive action.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter’s meta-function is narrative and ethical—establishing a binding vow that reorganizes subsequent action and frames later events as tests of resolve, capability, and dharmic responsibility.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.