Adhyaya 41
Jayadrathasya varaprāptiḥ (जयद्रथस्य वरप्राप्तिः) — Jayadratha’s boon and the restraint of the Pāṇḍava advance
Upa-parva: Jayadratha-vara-prasaṅga (Episode on Jayadratha’s boon and battlefield interdiction)
Dhṛtarāṣṭra begins by asking whether any chariot-warrior pursued and checked the youthful, confident, battle-skilled hero advancing into formations. Saṃjaya reports that leading Pāṇḍava-aligned figures—Yudhiṣṭhira, Bhīma, Śikhaṇḍin, Sātyaki, the twins, Dhṛṣṭadyumna, Virāṭa, Drupada, Kekaya forces, Dhṛṣṭaketu, and Matsya troops—pressed forward in ordered arrays; seeing them charge, Kaurava troops recoil. Jayadratha (Saindhava), described as acting to stabilize the situation, moves to obstruct the Pāṇḍavas with his forces and weaponry. Dhṛtarāṣṭra expresses astonishment that one leader could restrain multiple enraged Pāṇḍavas and asks for the source of this extraordinary power. Saṃjaya explains that after being defeated by Bhīma in the context of the Draupadī-abduction episode, Jayadratha undertook severe austerities, restraining the senses and enduring hunger, thirst, and heat, worshipping Śiva with hymns. Śiva appears (even in a dream-vision) and offers a boon; Jayadratha requests the ability to withstand the Pāṇḍavas in battle. Śiva grants a conditional boon: Jayadratha can restrain four Pāṇḍava brothers, excluding Arjuna. Empowered by this boon and divine weapon-force, Jayadratha holds back the Pāṇḍava host; his bow-sound spreads fear among opponents and elation among Kaurava ranks, prompting renewed engagement.
Chapter Arc: रणभूमि में सौभद्र अभिमन्यु का रथ बिजली-सा चमकता है; कौरव-पक्ष के योद्धा उसे दुर्जय जानकर भी उस पर बाण-वर्षा करते हैं—और वह मानो मुसकराकर ही चुनौती स्वीकार करता है। → कर्ण-पक्ष से तीव्र प्रहार होते हैं—अभिमन्यु के छत्र, ध्वजा, सारथि और अश्वों पर निशाना साधकर उसे असहाय करने का प्रयास; पर अभिमन्यु पितृ-पैतामह परम्परा के अनुरूप अतिमानुष कर्म दिखाता हुआ प्रत्युत्तर में आकाश को शरों से ढँक देता है। → अभिमन्यु एक ही पंखयुक्त बाण से शत्रु का शिर रथ से उड़ा देता है; उसी क्षण उसकी शर-वृष्टि से युद्धभूमि ‘धाराओं’ और ‘शलभों’ से भरे आकाश-सी आच्छादित हो जाती है और कौरव-सेना में क्षणिक अराजकता फैलती है। → शंखनाद कर अभिमन्यु कौरव-सेना में घुस पड़ता है; रथ, नाग (हाथी), अश्व और अनुजों को विदीर्ण कर भूमि को कबन्ध-समूहों से भर देता है—और सेना-मध्य में वासव-तुल्य तेज से विराजमान होता है। → अभिमन्यु का यह उन्मत्त पराक्रम कौरवों को उसे घेरने और नियम-भंग की ओर धकेलता है—अगले प्रसंग में उसके विरुद्ध संगठित चक्रव्यूह-घात की छाया गहराती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ३९ श्लोक हैं।) ऑपन--#ह< बक। ] अत्शफाय: एकचत्वारिशो< ध्याय: अभिमन्युके द्वारा कर्णके भाईका वध तथा कौरव-सेनाका संहार और पलायन संजय उवाच सो5तिगर्जन् धनुष्पाणिज्यां विकर्षन् पुनः पुन: । तयोर्महात्मनोस्तूर्ण रथान्तरमवापतत्
సంజయుడు పలికెను—రాజా! కర్ణుని సోదరుడు ధనుస్సు చేతబట్టి ఘోరంగా గర్జిస్తూ, జ్యాను మళ్లీ మళ్లీ లాగుతూ, ఆ ఇద్దరు మహాత్మ వీరుల రథాల మధ్యకు వేగంగా దూసుకొచ్చాడు.
Verse 2
सो<विध्यद् दशभिर्बाणैरभिमन्युं दुरासदम् । सच्छत्रध्वजयन्तारं साश्वमाशु स्मयन्निव,उसने मुसकराते हुए-से दस बाण मारकर दुर्जय वीर अभिमन्युको छत्र, ध्वजा, सारथि और घोड़ोंसहित शीघ्र ही घायल कर दिया
అతడు అవహేళనగా చిరునవ్వు చిందిస్తూ, పది బాణాలతో దుర్జయుడైన అభిమన్యువును వేగంగా గాయపరిచాడు; అతని ఛత్రం, ధ్వజం, సారథి, అశ్వాలు—అన్నిటినీ బాణాలతో తాకించాడు.
Verse 3
पितृपैतामहं कर्म कुर्वाणमतिमानुषम् । दृष्टवार्दितं शरै: कार्ष्णि त्वदीया हृषिता5भवन्
తండ్రి-తాతల ధర్మకర్తవ్యాన్ని ఆచరిస్తూ, మానవశక్తికి మించిన పరాక్రమం చూపుతున్న కార్ష్ణి అభిమన్యువును బాణాలతో బాధపడుతూ చూడగానే మీ సైనికులు ఆనందంతో ఉల్లసించారు.
Verse 4
तस्याभिमन्युरायम्य स्मयन्नेकेन पत्रिणा । शिर: प्रच्यावयामास तद्रथात् प्रापतद् भुवि
అప్పుడు అభిమన్యుడు ధనుస్సు లాగి, చిరునవ్వుతో, ఒక్క పక్షిరోమబాణంతో ప్రత్యర్థి శిరస్సును తొలగించాడు; అది ఆ రథం నుండి జారి భూమిపై పడిపోయింది.
Verse 5
कर्णिकारमिवाधूतं वातेनापतितं नगात् | तब अभिमन्युने मुसकराते हुए-से अपने धनुषको खींचकर एक ही बाणसे कर्णके भाईका मस्तक धड़से अलग कर दिया। उसका वह सिर रथसे नीचे पृथ्वीपर गिर पड़ा, मानो वायुके वेगसे हिलकर उखड़ा हुआ कनेरका वृक्ष पर्ववशिखरसे नीचे गिर गया हो ।।
Sañjaya said: Like a karṇikāra tree shaken by the wind and torn from a mountain slope, Abhimanyu—drawing his bow with a grim, almost smiling composure—severed with a single arrow the head of Karṇa’s brother from his body. The severed head fell from the chariot onto the earth, as though a wind-tossed tree, uprooted, had plunged down from a peak. Seeing his brother slain, Karṇa was struck with sharp anguish; yet Abhimanyu, driving Karṇa back with arrows fletched like vulture-wings, immediately turned his assault upon other great bowmen as well.
Verse 6
विमुखीकृत्य कर्ण तु सौभद्र: कड़कपत्रिभि: | अन्यानपि महेष्वासांस्तूर्णमेवाभिदुद्रुवे
Sañjaya said: Having turned Karṇa away from the fight—driving him back with arrows feathered like a vulture’s wings—the son of Subhadrā (Abhimanyu) swiftly rushed upon the other great bowmen as well, O King. The scene underscores the relentless momentum of battle: grief and anger rise on one side, while on the other a young warrior presses his advantage without pause, embodying the harsh ethic of kṣatriya warfare where hesitation can cost lives.
Verse 7
ततस्तद्ू विततं सैन्यं हस्त्यश्वरथपत्तिमत् । क्रुद्धोडभिमन्युरभिनत् तिग्मतेजा महारथ:
Sañjaya said: Then Abhimanyu—his wrath kindled, blazing with keen splendour, a foremost chariot-warrior—charged and tore through that widely spread host, complete with elephants, horses, chariots, and infantry. The scene underscores how martial prowess, when driven by fierce resolve, can shatter even a well-formed army, while also hinting at the peril of battle-fury that consumes both sides in the unraveling of dharma on the battlefield.
Verse 8
कर्णस्तु बहुभिर्बाणैर््यमानो5$भिमन्युना । अपायाज्जवनैरश्वैस्ततो $नीकम भज्यत
Sañjaya said: Struck and harassed by Abhimanyu’s many arrows, Karṇa withdrew swiftly with his fast horses. Seeing him turn away, the battle-formation broke and confusion spread through the host—showing how, in war, the wavering of a prominent warrior can unsettle an entire army and intensify the moral chaos of the field.
Verse 9
शलभैरिव चाकाशे धाराभिरिव चावृते । अभिमन्यो: शरै राजन न प्राज्ञायत किंचन
Sañjaya said: O King, the sky was so completely veiled by Abhimanyu’s arrows that it looked as though it were filled with swarms of locusts or covered by sheets of pouring rain; in that sky nothing at all could be discerned. The image underscores the overwhelming force of a single warrior’s resolve in battle, where skill and courage can momentarily eclipse all clarity and order.
Verse 10
तावकानां तु योधानां वध्यतां निशितै: शरैः । अन्यत्र सैन्धवाद् राजन् न सम कश्चिदतिष्ठत,महाराज! पैने बाणोंद्वारा मारे जाते हुए आपके योद्धाओंमेंसे सिंधुराज जयद्रथको छोड़कर दूसरा कोई वहाँ ठहर न सका
సంజయుడు పలికెను—రాజా! పదునైన బాణాలతో నీ యోధులు వధింపబడుచుండగా, సింధురాజు జయద్రథుని తప్ప, మహారాజా, అక్కడ ఎవ్వరూ స్థిరంగా నిలువలేకపోయిరి।
Verse 11
सौभद्रस्तु तत: शड्खं प्रध्माप्य पुरुषर्षभ: । शीघ्रमभ्यपतत् सेनां भारतीं भरतर्षभ
సంజయుడు పలికెను—భరతశ్రేష్ఠా! ఆపై పురుషోత్తముడైన సౌభద్రుడు శంఖం పూరించి, వేగంగా భారతసేనపై దూకెను।
Verse 12
भरतश्रेष्ठ] तब पुरुषप्रवर सुभद्राकुमार अभिमन्युने शंख बजाकर पुनः शीघ्र ही भारतीय सेनापर धावा किया ।।
సంజయుడు పలికెను—భరతశ్రేష్ఠా! అప్పుడు పురుషోత్తముడైన సుభద్రాపుత్రుడు అభిమన్యుడు శంఖం పూరించి, మళ్లీ వేగంగా భారతసేనపై దాడి చేసెను। ఎండిన అడవిలో విడిచిన అగ్నిలా శత్రువులను దహించుచూ, అర్జునపుత్రుడు అభిమన్యుడు కౌరవసేన మధ్యలో సంచరించెను।
Verse 13
रथनागाश्वमनुजानर्दयन् निशितै: शरै: । सम्प्रविश्याकरोद् भूमिं कबन्धगणसंकुलाम्
సంజయుడు పలికెను—ఆ సేనలోకి చొచ్చుకుపోయి, పదునైన బాణాలతో రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, పాదాతులను బాధింపజేస్తూ, సమస్త యుద్ధభూమిని శిరస్సులేని దేహసమూహాలతో నింపెను।
Verse 14
सौभद्रचापप्रभवैर्निकृत्ता: परमेषुभि: । स्वानेवाभिमुखान् घ्नन्तः प्राद्रवन् जीवितार्थिन:
సంజయుడు పలికెను—సౌభద్రుని ధనుస్సు నుండి విడిచిన ఉత్తమ బాణాలతో చీల్చబడిన నీ సైనికులు, ప్రాణరక్షణకై ఆత్రుతపడి, ముందున్న తమవారినే కొట్టుచూ పారిపోయిరి।
Verse 15
ते घोरा रौद्रकर्माणो विपाठा बहव: शिता: । निघ्नन्तो रथनागाश्चान् जग्मुराशु वसुंधराम्
సంజయుడు పలికెను—భయంకరమైన, రౌద్రకర్మగల, పదునైన మరియు అనేకమైన ‘విపాఠ’ అనే బాణాలు మీ రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలను కూల్చుతూ క్షణంలోనే భూమిలో కలిసిపోయేవి.
Verse 16
सायुधा: साड्गुलित्राणा: सगदा: साड्दा रणे । दृश्यन्ते बाहवश्छिन्ना हेमाभरणभूषिता:,उस युद्धमें आयुध, दस्ताने, गदा और बाजूबंदसहित वीरोंकी सुवर्णभूषण-भूषित भुजाएँ कटकर गिरी दिखायी देती थीं
సంజయుడు పలికెను—ఆ యుద్ధంలో ఆయుధాలతోనే, వేళ్ల రక్షకాలు (అంగులిత్రాణ) ధరించి, గదలను పట్టుకొని, బాహుబంధాలతో కూడి, బంగారు ఆభరణాలతో మెరిసే వీరుల తెగిన భుజాలు చెల్లాచెదురుగా కనిపించేవి.
Verse 17
शराक्षापानि खड्गाश्न शरीराणि शिरांसि च | सकुण्डलानि स्रग्वीणि भूमावासन् सहस्रशः,उस युद्धभूमिमें धनुष, बाण, खड्ग, शरीर तथा हार और कुण्डलोंसे विभूषित मस्तक सहस्रोंकी संख्यामें छिन्न-भिन्न होकर पड़े थे
సంజయుడు పలికెను—ఆ యుద్ధభూమిలో విల్లు, బాణాలు, ఖడ్గాలు, శరీరాలు మరియు శిరస్సులు—కుండలాలు, హారాలతో అలంకరించబడి—వేల సంఖ్యలో చిద్రమై నేలపై పడి ఉండేవి.
Verse 18
सोपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डैश्व बन्धुरै: । अक्षविमिथितैश्नक्रैर्बहुधा पतितैर्युगै:
సంజయుడు పలికెను—అక్కడ రథాల ఉపకరణాలు, పీఠాలు, ఈషాదండాలు, బంధురాలు, అక్షాల నుండి విడిపోయిన చక్రాలు, అనేక విధాలుగా విరిగి పడిన యుగాలు చెల్లాచెదురుగా పడి ఉండేవి.
Verse 19
शक्तिचापासिभिश्रैव पतितैश्न महाध्वजै: । चर्मचापशरैश्लैव व्यवकीर्ण: समन्तत:
సంజయుడు పలికెను—ఆ భూమి చుట్టూ శక్తులు, విల్లు, ఖడ్గాలు, కూలిన మహాధ్వజాలు, అలాగే కవచాలు (ఢాళ్లు), విల్లు, బాణాలు చెల్లాచెదురుగా వ్యాపించి ఉండేవి.
Verse 20
निहतै: क्षत्रियैरश्वेर्वरिणैश्व विशाम्पते । अगम्यरूपा पृथिवी क्षणेनासीत् सुदारुणा
సంజయుడు అన్నాడు—ప్రజానాథా! హతమైన క్షత్రియులు, పడిపోయిన శ్రేష్ఠ అశ్వాలు, మహాబల గజాలు—ఇవన్నీ కారణంగా భూమి క్షణములోనే అత్యంత భయంకరమై, అగమ్యరూపమై పోయింది. రథోపకరణాలు—అవసర సామగ్రి, ఆసనం, ఈషాదండం, బంధురం, అక్షం, చక్రాలు, యూగం—చూర్ణమై ముక్కలై నేలపై పడి ఉన్నాయి. శక్తులు, ధనుస్సులు, ఖడ్గాలు, పడిపోయిన విశాల ధ్వజాలు, కవచాలు, బాణాలు కూడా చిన్ని చిన్ని ముక్కలై అన్ని దిక్కులా చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నాయి. అనేక క్షత్రియులు, గుర్రాలు, ఏనుగులు హతమయ్యారు; ఈ సమస్తం వల్ల అక్కడి భూమి క్షణమాత్రంలోనే అతి వికరాళమై, దాటలేనిదిగా మారింది.
Verse 21
वध्यतां राजपुत्राणां क्रन्दतामितरेतरम् । प्रादुरासीन्महाशब्दो भीरूणां भयवर्धन:,बाणोंकी चोट खाकर परस्पर क्रन्दन करते हुए राजकुमारोंका महान् शब्द सुनायी पड़ता था, जो कायरोंका भय बढ़ानेवाला था
సంజయుడు అన్నాడు—బాణాఘాతాలతో బాధపడుతూ రాజకుమారులు వధింపబడుతూ, పరస్పరం విలపిస్తూ ఉన్న వేళ, భీరువుల భయాన్ని మరింత పెంచే మహాశబ్దం ఒక్కసారిగా ఉద్భవించింది.
Verse 22
स शब्दो भरतश्रेष्ठ दिश: सर्वा व्यनादयत् । सौभद्रश्नाद्रवत् सेनां घ्नन् वराश्वरथद्विपान्
సంజయుడు అన్నాడు—భరతశ్రేష్ఠా! ఆ గర్జన సమస్త దిక్కులలో ప్రతిధ్వనించింది. సుభద్రాపుత్రుడు అభిమన్యుడు వేగంగా కౌరవసేనపై దూసుకెళ్లి, వారి శ్రేష్ఠ అశ్వాలు, రథాలు, గజాలను సంహరిస్తూ ముందుకు సాగాడు.
Verse 23
कक्षमग्निरिवोत्सृष्टो निर्दहंस्तरसा रिपून् | मध्ये भारतसैन्यानामार्जुनि: प्रत्यदृश्यत
సంజయుడు అన్నాడు—ఎండిన అడవిలో విడిచిన అగ్నిలా, అర్జునపుత్రుడు అభిమన్యుడు వేగంగా శత్రువులను దహిస్తూ, భరతసేనల మధ్యలో దర్శనమిచ్చాడు.
Verse 24
विचरन्तं दिश: सर्वा: प्रदिशश्चापि भारत । तं॑ तदा नानुपश्याम: सैन्ये च रजसा5<वृते,भारत! धूलसे आच्छादित हुई सेनाके भीतर सम्पूर्ण दिशाओं और विदिशाओंमें विचरते हुए अभिमन्युको उस समय हमलोग देख नहीं पाते थे
సంజయుడు అన్నాడు—భారతా! ధూళితో కప్పబడిన సేనలో, సమస్త దిక్కులలోను ఉపదిక్కులలోను సంచరిస్తున్న అభిమన్యుణ్ని ఆ సమయంలో మేము చూడలేకపోయాము.
Verse 25
आददानं गजाश्चानां नृणां चायूंषि भारत । क्षणेन भूय: पश्याम: सूर्य मध्यंदिने यथा
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! క్షణమాత్రంలోనే అభిమన్యువును మళ్లీ మధ్యాహ్న సూర్యునివలె శత్రుసేనపై మండిపడుతూ చూశాము—ఏనుగులు, గుర్రాలు, మనుష్యుల ఆయుష్షును సైతం హరించువానివలె. పూర్వకాలంలో వల్లి-సుతుడు వీరుడైన కార్త్తికేయుడు అసురసేనలను సంహరిస్తూ ఎలా ప్రకాశించెనో, అలాగే అభిమన్యుడు కౌరవసేన మధ్య సంచరిస్తూ యుద్ధంలో దీప్తిమంతుడై కనిపించెను।
Verse 26
अभिमन्युं महाराज प्रतपन्तं द्विषद्गणान् । स वासवसम: संख्ये वासवस्यात्मजात्मज: । अभिमन्युर्महाराज सैन्यमध्ये व्यरोचत
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! శత్రుగణాన్ని దహింపజేస్తూ అభిమన్యువును చూశాము. యుద్ధసమరంలో అతడు వాసవుని (ఇంద్రుని) సమానుడు—ఎందుకంటే అతడు వాసవుని మనవడు, అర్జునుని కుమారుడు. మహారాజా! సైన్యమధ్యంలో అభిమన్యుడు అలా ప్రకాశించాడు; పూర్వకాలంలో వల్లి-సుతుడు వీరుడైన కార్త్తికేయుడు అసురసేనల్లో సంహారం చేస్తూ ఎలా దీప్తించెనో అట్లే।
Verse 40
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें कर्ण तथा दुःशायनकी पराजयविषयक चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వాంతర్గత అభిమన్యువధపర్వంలో కర్ణుడు మరియు దుఃశాయనుడి పరాజయవిషయక నలభైవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 41
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे एकचत्वारिंशो5ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వంలో అభిమన్యువధపర్వాంతర్గత అభిమన్యు పరాక్రమవర్ణనమైన నలభై ఒకటవ అధ్యాయం సమాప్తం।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the tension between personal honor-driven motives (responding to humiliation through tapas and seeking power) and the ethical risk of using extraordinary, boon-derived capacity to obstruct opponents in a wider political conflict.
Power in itihāsa is frequently portrayed as conditioned: austerity and devotion may yield boons, but boons operate within explicit limits, implying that agency is real yet bounded by prior causes, vows, and stated constraints.
No explicit phalaśruti appears in this passage; the meta-level function is explanatory—providing causal justification for an otherwise improbable battlefield outcome within the epic’s logic of tapas, divine response, and conditional grants.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.