Adhyaya 4
अध्याय ४ — भीष्मेन कर्णोत्साहनम् (Bhīṣma’s Encouragement of Karṇa)
Upa-parva: Karṇa-utsāhana (Kuru-pitāmaha-vākya) — Bhīṣma’s encouragement to Karṇa
Sañjaya reports that the aged Kuru patriarch responds to prior speech with context-appropriate words, expressing approval and offering elevated comparisons that position Karṇa as a sustaining force for allies. The counsel employs a sequence of analogies—ocean to rivers, sun among lights, the virtuous as guardians of truth, fertile earth for seeds, and rain as support of beings—constructing Karṇa as a stabilizing center for the Kaurava coalition. The speaker recalls Karṇa’s earlier campaigns and subjugations (including Kāmboja and other regional polities), converting military history into legitimacy capital. He then issues an operational imperative: proceed, engage adversaries, guide the Kurus in battle, and secure victory for Duryodhana. Karṇa accepts the directive with formal reverence, advances to the battlefield, surveys the massed troops and their arrayed weaponry, and strengthens the formation; the Kauravas respond with audible acclaim (lion-roars, bow-sounds), marking a ritualized transition from counsel to coordinated action.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—कर्ण के तीखे, आत्मविश्वासी वचनों के बाद कुरुवंश के वृद्ध पितामह भीष्म समय-देश के अनुरूप उत्तर देने को उद्यत होते हैं। → भीष्म कर्ण को उसके पूर्व-पराक्रमों का स्मरण कराते हैं—दुर्योधन के हित में कंबोज, हिमालय-दुर्गस्थ किरात आदि अनेक रणकठोर जनों को वश में करने और अनेक संग्रामों में विजय पाने की गाथा सुनाकर उसके भीतर ‘जयैषिणा’ अग्नि को और प्रज्वलित करते हैं। → भीष्म का निर्णायक आह्वान—‘सत्यसंगत मित्र’ बनकर ‘यह सब मेरा ही है’ ऐसा निश्चय करके कुरुओं की सेना का पालन-रक्षण करो और दुर्योधन के समान ही इस युद्ध-भार को अपने कंधों पर लो; कर्ण का युद्ध के लिए अग्रसर होना इसी क्षण का फल बनता है। → कर्ण विशाल, व्यूहबद्ध कौरव-सेना के अनुपम स्थान को देखकर उसे बल देता/सम्बलित करता है; उसके आगमन से दुर्योधन-पुरोगामी समस्त कुरु हर्षित हो उठते हैं और कौरव-पक्ष में उत्साह की लहर दौड़ जाती है। → कर्ण के सेनामुख पर आने से युद्ध का ताप बढ़ता है—अब यह उत्साह किस महावीर से टकराएगा, यह अगले प्रसंग में खुलने को रहता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--#हू< बक। ] अति: चतुथों5 ध्याय: भीष्मजीका कर्णको प्रोत्साहन देकर युद्धके लिये भेजना तथा कर्णके आगमनसे कौरवोंका हर्षोल्लास संजय उवाच तस्य लालप्यत: श्रुत्वा कुरुवृद्ध: पितामह: । देशकालोचितं वाक्यमन्रवीत् प्रीतमानस:
సంజయుడు పలికెను—అతడు విస్తారంగా పలికిన మాటలు విని, కురువృద్ధ పితామహుడు భీష్ముడు ప్రసన్నమనస్సుతో దేశకాలానుగుణమైన వాక్యాన్ని పలికెను।
Verse 2
संजय कहते हैं--राजन्! इस प्रकार बहुत कुछ बोलते हुए कर्णकी बात सुनकर कुरुकुलके वृद्ध पितामह भीष्मने प्रसन्नचित्त होकर देश और कालके अनुसार यह बात कही -- || समुद्र इव सिन्धूनां ज्योतिषामिव भास्कर: । सत्यस्य च यथा सन््तो बीजानामिव चोर्वरा
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ఈ విధంగా విస్తారంగా పలికిన కర్ణుని మాటలు విని, కురువృద్ధ పితామహుడు భీష్ముడు ప్రసన్నమనస్సుతో దేశకాలానుగుణంగా ఇలా పలికెను—“కర్ణా! నదులకు సముద్రం ఆశ్రయమైనట్లే, జ్యోతులలో సూర్యుడు ప్రధానమైనట్లే, సత్యానికి సద్జనులు ఆధారమైనట్లే, విత్తనాలకు సారవంతమైన భూమి ఆధారమైనట్లే—నీవు కూడా నీ సుహృదులకు ఆశ్రయమవు।”
Verse 3
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेक पर्वमें कर्णवाक्यविषयक तीयरा अध्याय पूरा हुआ
“కర్ణా! ప్రాణులకు వర్షమేఘం ఆధారమైనట్లే, నీవు నీ సుహృదులకు స్థిరమైన ఆధారమవు. దేవతలు సహస్రాక్ష ఇంద్రుని ఆశ్రయించి జీవించినట్లే, నీ బంధువులు నీ మీద ఆధారపడి జీవించుగాక।”
Verse 4
मानहा भव शत्रूणां मित्राणां नन्दिवर्धन: । कौरवाणां भव गतिर्यथा विष्णुर्दिवौकसाम्
“శత్రువుల గర్వాన్ని చూర్ణం చేసేవాడవు, మిత్రుల ఆనందాన్ని పెంపొందించేవాడవు కావు. దేవతలకు విష్ణువు ఆశ్రయమైనట్లే, కౌరవులకు నీవు ఆధారమవు.”
Verse 5
स्वबाहुबलवीर्येण धार्तराष्ट्रजयैषिणा । कर्ण राजपुरं गत्वा काम्बोजा निर्जितास्त्वया
సంజయుడు పలికెను— ఓ కర్ణా! ధృతరాష్ట్రపుత్రుడు (దుర్యోధనుడు) విజయాన్ని కోరుతూ, నీ స్వబాహుబల-వీర్యాలతో రాజపురానికి వెళ్లి సమస్త కాంబోజులను నీవు జయించితివి.
Verse 6
गिरिव्रजगताश्चापि नग्नजित्प्रमुखा नृपा: । अम्बष्ठाश्न विदेहाश्ष गान्धाराश्ष॒ जितास्त्वया,“गिरिव्रजके निवासी नग्नजित् आदि नरेश, अम्बष्ठ, विदेह और गान्धारदेशीय क्षत्रियोंको भी तुमने परास्त किया है
సంజయుడు పలికెను— గిరివ్రజానికి వెళ్లిన నగ్నజిత్-ప్రధాన రాజులు, అలాగే అంబష్ఠ, విదేహ, గాంధార దేశ క్షత్రియులు కూడా నీ చేత జయింపబడ్డారు.
Verse 7
हिमवद्दुर्गनिलया: किराता रणकर्कशा: । दुर्योधनस्य वशगास्त्वया कर्ण पुरा कृता:,“कर्ण! पूर्वकालमें तुमने हिमालयके दुर्गमें निवास करनेवाले रणकर्कश किरातोंको भी जीतकर दुर्योधनके अधीन कर दिया था
సంజయుడు పలికెను— ఓ కర్ణా! పూర్వకాలంలో హిమవంతుని దుర్గాలలో నివసించే, యుద్ధంలో కఠినులైన కిరాతులను కూడా నీవు జయించి దుర్యోధనుని అధీనంలోకి తెచ్చితివి.
Verse 8
उत्कला मेकला: पौण्ड्रा: कलिड्रन्ध्राश्न संयुगे निषादाश्ष त्रिगर्ताश्न बाह्लीकाश्न जितास्त्वया
సంజయుడు పలికెను— యుద్ధసమయంలో నీవు ఉత్కల, మేకల, పౌండ్ర, కలింగ, ఆంధ్ర, నిషాద, త్రిగర్త మరియు బాహ్లీక దేశాల రాజులను కూడా జయించితివి.
Verse 9
तत्र तत्र च संग्रामे दुर्योधनहितैषिणा । बहवश्च जिता: कर्ण त्वया वीरा महौजसा
సంజయుడు పలికెను— ఓ కర్ణా! వీరులివే కాక, యుద్ధభూమిలో అక్కడక్కడ దుర్యోధనుని హితాన్ని కోరే నీవు—మహాపరాక్రమశాలి—అనేక యోధులను జయించితివి.
Verse 10
यथा दुर्योधनस्तात सज्ञातिकुलबान्धव: । तथा त्वमपि सर्वेषां कौरवाणां गतिर्भव,“तात! कुटुम्बी, कुल और बन्धु-बान्धवोंसहित दुर्योधन जैसे सब कौरवोंका आधार है, उसी प्रकार तुम भी कौरवोंके आश्रयदाता बनो
తాతా! దుర్యోధనుడు తన జ్ఞాతులు, కులం, బంధువులతో కలిసి సమస్త కౌరవులకు ఆధారమై ఉన్నట్లే, నీవు కూడా అందరు కౌరవులకు ఆశ్రయమూ గతియూ కావాలి.
Verse 11
शिवेनाभिवदामि त्वां गच्छ युध्यस्व शत्रुभि: | अनुशाधि कुरून् संख्ये धत्स्व दुर्योधने जयम्
నీ క్షేమాన్ని కోరుతూ నేను నిన్ను ఆశీర్వదిస్తున్నాను—వెళ్ళి శత్రువులతో యుద్ధం చేయి. సంగ్రామంలో కౌరవులను కర్తవ్యానికి ఆజ్ఞాపించి, దుర్యోధనునికి జయాన్ని కలిగించు.
Verse 12
भवान् पौत्रसमो<स्माकं यथा दुर्योधनस्तथा । तवापि धर्मत: सर्वे यथा तस्य वयं तथा
దుర్యోధనుడు మాకు మనవడివలె ఉన్నట్లే, నీవు కూడా అలాగే ఉన్నావు. ధర్మప్రకారం మేమందరం నీ పట్ల కూడా అతని పట్ల ఉన్నట్లే ఉన్నాము.
Verse 13
“दुर्योधनकी तरह तुम भी मेरे पौत्रके समान हो। धर्मतः जैसे मैं उसका हितैषी हूँ, उसी प्रकार तुम्हारा भी हूँ ।।
దుర్యోధనునిలాగే నీవు కూడా నాకు మనవడివలెవాడివి. ధర్మప్రకారం నేను అతనికి హితైషినైనట్లే నీకూ హితైషినే. నరశ్రేష్ఠా! ఈ లోకంలో శరీరసంబంధం లేదా కౌటుంబిక బంధం కంటే సత్పురుషులతో కలిగే సంగతిబంధమే విశిష్టమని మునులు చెప్పుదురు.
Verse 14
स सत्यसंगतो भूत्वा ममेदमिति निश्चित: । कुरूणां पालय बलं॑ यथा दुर्योधनस्तथा,“तुम सच्चे मित्र होकर और यह सब कुछ मेरा ही है, ऐसा निश्चित विचार रखकर दुर्योधनके ही समान समस्त कौरवदलकी रक्षा करो”
సత్యనిష్ఠతో దృఢంగా కలసి, ‘ఇది నాదే’ అనే నిశ్చయంతో, దుర్యోధనునిలాగా సమస్త కౌరవసేనను కాపాడు.
Verse 15
निशम्य वचन॑ तस्य चरणावभिवाद्य च । ययौ वैकर्तन: कर्ण: समीपं सर्वधन्विनाम्,भीष्मजीका यह वचन सुनकर विकर्तनपुत्र कर्णने उनके चरणोंमें प्रणाम किया और वह फिर सम्पूर्ण धनुर्धर सैनिकोंके समीप चला गया
ఆయన మాటలు విని వైకర్తనపుత్రుడు కర్ణుడు ఆయన పాదాలకు నమస్కరించి, తరువాత సమస్త ధనుర్ధరుల సమీపానికి వెళ్లెను।
Verse 16
सो5भिवीक्ष्य नरौघाणां स्थानमप्रतिमं महत् । व्यूढप्रहरणोरस्कं॑ सैन्यं तत् समबृंहयत्
అక్కడ కర్ణుడు నరసమూహముల ఆ అపూర్వమైన, మహత్తరమైన స్థితిని చూచెను—సేన వ్యూహబద్ధంగా నిలిచి, వక్షస్థలమున వివిధ ఆయుధములను ధరించి ఉండెను. అప్పుడు కర్ణుడు కౌరవసేనను ఉత్సాహపరిచెను।
Verse 17
हृषिता: कुरव: सर्वे दुर्योधनपुरोगमा: । उपागतं महाबाहुं सर्वानीकपुरःसरम्
దుర్యోధనుని నాయకత్వమున సమస్త కౌరవులు హర్షించిరి; సమస్త సేనకు అగ్రసారథిగా ముందుకు సాగుచున్న ఆ మహాబాహువు వచ్చుచున్నదని చూచి ఆనందించిరి।
Verse 18
कर्ण दृष्टवा महात्मानं युद्धाय समुपस्थितम् । समस्त सेनाओंके आगे चलनेवाले महाबाहु, महामनस्वी कर्णको आया और युद्धके लिये उपस्थित हुआ देख दुर्योधन आदि समस्त कौरव हर्षसे खिल उठे ।।
యుద్ధార్థం అగ్రభాగమున సిద్ధమై నిలిచిన మహాత్ముడు, మహాబాహువు కర్ణుని చూచి దుర్యోధనాది సమస్త కౌరవులు హర్షంతో వికసించిరి. వారు గర్జనలు, భుజస్ఫోటన ధ్వనులు, సింహనాదాలు, మరియు వివిధ ధనుష్టంకారాలతో కర్ణుని సత్కరించిరి।
Frequently Asked Questions
The chapter frames wartime duty and loyalty as stabilizing virtues, implicitly raising the tension between allegiance to a ruler’s objectives and the broader ethical evaluation of means and ends in collective conflict.
That leadership is measured by sustaining others—through reliability, protection, and morale—so that a coalition remains functional; speech and recognition are treated as instruments of governance alongside martial capacity.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-level function is structural—showing how counsel, reputation, and public affirmation transition into organized action within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.