Shloka 23
Cakravyūha-saṃkalpaḥ, Saṃśaptaka-āhvānaṃ, Saubhadra-vikrīḍitam
Drona Parva, Adhyāya 32
सारोहश्चापतद् वाजी गजेनाभ्याहतो भूशम् | निर्मर्यादं महद् युद्धमवर्तत सुदारुणम्,किसी रथीने नाराचके द्वारा गजराजपर आघात किया और वह धराशायी हो गया। किसी हाथीके वेगपूर्वक आघात करनेपर सवारसहित घोड़ा धरतीपर ढेर हो गया। इस प्रकार वहाँ मर्यादाशून्य अत्यन्त भयंकर एवं महान् युद्ध होने लगा
sārohaś cāpatad vājī gajenābhyāhato bhūśam | nirmaryādaṁ mahad yuddham avartata sudāruṇam ||
సంజయుడు అన్నాడు—ఏనుగు బలంగా ఢీకొనగా, గుర్రము సవారితో కూడి బరువుగా నేలపై పడిపోయింది. అలా అక్కడ మర్యాదలేని, మహత్తరమైన, అత్యంత దారుణమైన యుద్ధం ఉగ్రంగా చెలరేగింది।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how warfare can degenerate into nirmaryāda—unrestrained violence—where the customary boundaries meant to preserve dharma in combat collapse. It implicitly warns that when restraint is lost, suffering multiplies and ethical order is endangered.
Sañjaya describes battlefield scenes: an elephant’s forceful blow brings down a horse along with its rider, and the fighting intensifies into a vast, terrifying conflict characterized by a breakdown of restraint and rules.