Adhyaya 22
रथचिह्नवर्णनम् / Description of Chariot Standards and Allied Advances
Upa-parva: Rathacihna-varṇana (Chariot-Standards and Cavalry Descriptions Episode)
Dhṛtarāṣṭra asks Saṃjaya to enumerate the ratha-cihnāni and distinguishing marks of those advancing in a forceful approach toward Droṇa, led by Bhīma and supported by multiple allies. Saṃjaya responds with a structured battlefield register: successive leaders are identified through the colors, patterns, and ornamentation of their horses, the appearance of banners and armor, and the composition of accompanying troops. The chapter functions less as doctrinal discourse and more as an intelligence-style visual map—encoding presence, rank, and momentum through material signs (golden trappings, varied equine hues, and coordinated entourages). It culminates in the impression of a dense, multi-king coalition whose assembled brilliance is rhetorically emphasized, while maintaining the reportorial frame of war narration.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, युद्धभूमि की धूल और शंखनाद के बीच, संजय से पूछते हैं—जब द्रोणाचार्य ने महासमर में पाण्डवों को रोककर मोर्चा बाँधा, तब आगे क्या घटा? → वीरता का मानदण्ड उछलता है—वही सच्चा शूर है जो भग्न-सेनाओं को देखकर भी लौटकर मोर्चा सँभाले। द्रोण की अडिग व्यवस्था देखकर दोनों पक्षों में बेचैनी फैलती है; पाण्डवों की शक्ति स्वीकारते हुए भी कौरव-शिविर में यह भय उठता है कि कहीं भारद्वाजपुत्र पर असह्य भार न पड़ जाए। → सेनाके मध्य, स्वजनों से घिरे दुर्योधन कर्ण से प्रहर्षित होकर बोलता है; कर्ण का आग्रह निर्णायक बनता है—‘शीघ्र चलो, जहाँ द्रोण व्यवस्थित हैं; कहीं यतव्रती द्रोण को पाण्डव महानाग पर कूदते कोकाओं की तरह घेरकर मार न डालें।’ → कर्ण की बात सुनकर दुर्योधन भाइयों सहित द्रोण के रथ की ओर बढ़ता है। उधर पाण्डव-रथों का महान कोलाहल उठता है—एकमात्र लक्ष्य: द्रोण का वध। → द्रोण को घेरने के लिए बढ़ती पाण्डव-वाहिनी और द्रोण की रक्षा को दौड़ते दुर्योधन-कर्ण—दोनों धाराएँ टकराने ही वाली हैं।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि द्रोणयुद्धे द्वाविशो5ध्याय: ।॥ २२ || इस प्रकार श्रीमह्मा भारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत संशप्तकवधपर्वमें द्रोणाचार्यका युद्धविषयक बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २२ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ३२ श्लोक हैं।) न-आऔका-<> २ त्रयोविशो<् ध्याय: पाण्डव-सेनाके महारथियोंके रथ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో, సంశప్తకవధపర్వాంతర్గత ద్రోణయుద్ధమునకు సంబంధించిన ఇరవై రెండవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది ॥२२॥ ధృతరాష్ట్రుడు పలికెను—సంజయా! భీముడిని ముందుంచి క్రోధోద్రిక్తులై ద్రోణుని ఎదుర్కొనుటకు ముందుకు వచ్చిన వారందరి రథచిహ్నములను నాకు చెప్పుము।
Verse 2
आर्या युद्धे मतिं कृत्वा क्षत्रियाणां यशस्करीम् । असेवितां कापुरुषै: सेवितां पुरुषर्षभै:
ధృతరాష్ట్రుడు అడిగెను—సంజయా! క్షత్రియులకు కీర్తిని ప్రసాదించేది, పిరికివారు దూరంగా ఉంచేది, పురుషశ్రేష్ఠులు ఆశ్రయించేది అయిన ఆర్య యుద్ధధర్మమునందు మనస్సు స్థిరపరచుకొని—ఆ మహాసమరంలో ద్రోణాచార్యుడు పాండవులతో పాటు సమస్త పాంచాలులను తరిమివేసినప్పుడు—అతని ఎదుట మరెవడైనా వీరుడు ముందుకు వచ్చెనా?
Verse 3
स हि वीरोन्नत: शूरो यो भग्नेषु निवर्तते । अहो नासीत् पुमान् कश्रिद् दृष्टवा द्रोणं व्यवस्थितम्
సంజయుడు పలికెను—ఇతరులు భగ్నులై పారిపోయినప్పుడు కూడా తిరిగి వచ్చి యుద్ధభూమిలో నిలిచేవాడే వీరులలో ఉన్నతుడు, శౌర్యసంపన్నుడు. అయ్యో! ద్రోణుడు దృఢంగా నిలిచి ఉండగా అతనిని చూచి ఆ సమయంలో పాండవులలో ఒక్క పురుషవీరుడైనా లేడా?
Verse 4
जृम्भमाणमिव व्याप्र॑ प्रभिन्नमिव कुज्जरम् । त्यजन्तमाहवे प्राणान् संनद्ध॑ं चित्रयोधिनम्
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధరంగంలో అతడు జంభాయించుచున్న వ్యాఘ్రమువలె, మదజలము కార్చుచున్న గజరాజువలె నిలిచెను. సంపూర్ణ కవచధారి, నానావిధ వ్యూహములతో యుద్ధము చేయుచు, సమరములో ప్రాణములనైనను త్యజించుటకు సిద్ధమై యుండెను.
Verse 5
महेष्वासं नरव्याप्रं द्विषतां भयवर्धनम् । कृतज्ञं सत्यनिरतं दुर्योधनहितैषिणम्
సంజయుడు పలికెను—నేను ద్రోణుని చూచితిని—మహాధనుర్ధరుడు, నరవ్యాఘ్రము, శత్రువుల భయమును పెంపొందించువాడు; కృతజ్ఞుడు, సత్యనిష్ఠుడు, దుర్యోధనహితైషి.
Verse 6
भारद्वाजं तथानीके दृष्टवा शूरमवस्थितम् | के शूरा: संन्यवर्तन्त तन््ममाचक्ष्व संजय
భారద్వాజపుత్రుడైన వీర ద్రోణుడు వ్యూహమధ్య అచలంగా నిలిచినదాన్ని చూచి ధృతరాష్ట్రుడు అడిగెను—“ఏ ఏ శూరులు తిరిగి వచ్చి అతనిని ఎదుర్కొనిరి? సంజయా, ఈ వృత్తాంతమును నాకు చెప్పుము.”
Verse 7
संजय उवाच तान् दृष्टवा चलितानू् संख्ये प्रणुन्नान् द्रोणसायकै: । पज्चालान् पाण्डवान् मत्स्यान् सृज्जयांश्वेदिकिकयान्
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా, సమరములో ద్రోణుని బాణములచే బాధింపబడి కదలిపోయి వెనుకకు తోసివేయబడిన పాంచాలులు, పాండవులు, మత్స్యులు, సృంజయులు, చేది మరియు కేకయ యోధులను నేను చూచితిని.
Verse 8
द्रोणचापविमुक्तेन शरौघेणाशुहारिणा । सिन्धोरिव महौघेन हियमाणान् यथा प्लवान्
సంజయుడు పలికెను—రాజా, ద్రోణుని ధనుస్సు నుండి విడిచిన వేగవంతమైన ప్రాణహర శరసమూహము శత్రుసేనను అలా కొట్టుకుపోయెను; సముద్రపు మహాప్రవాహము అనేక పడవలను కొట్టుకుపోవునట్లు.
Verse 9
कौरवा: सिंहनादेन नानावाद्यस्वनेन च । रथद्विपनरांश्वैव सर्वत:ः समवारयन्
సంజయుడు పలికెను—కౌరవులు సింహనాదం చేస్తూ, నానావిధ యుద్ధవాద్యాల గంభీర ధ్వనితో రథాలు, గజాలు, అశ్వాలు, పదాతులతో నాలువైపులా నుంచి దూసుకొచ్చి శత్రుసేనను చుట్టుముట్టిరి।
Verse 10
तान् पश्यन् सैन्यमध्यस्थो राजा स्वजनसंवृत: । दुर्योधनो<ब्रवीत् कर्ण प्रहृष्ट: प्रहसन्निव
సంజయుడు పలికెను—సేన మధ్యలో నిలిచి, తనవారిచే చుట్టుముట్టబడి ఉన్న రాజు దుర్యోధనుడు పాండవసేనను చూచి అత్యంత హర్షంతో, నవ్వుతున్నట్టుగా కర్ణునితో పలికెను।
Verse 11
दुर्योधन उवाच पश्य राधेय पज्चालानू प्रणुन्नान् द्रोणसायकै: । सिंहेनेव मृगान् वन्यांस्त्रासितान् दृढ्धन्वना
దుర్యోధనుడు పలికెను—ఓ రాధేయా! చూడు, ద్రోణుని బాణాలచే పాంచాలులు ఎలా తరిమివేయబడి భయపడుచున్నారో; దృఢధనుస్సు గల సింహం అడవిలోని జింకలను భయపెట్టినట్లే.
Verse 12
नैते जातु पुनर्युद्धमीहेयुरिति मे मति: । यथा तु भग्ना द्रोणेन वातेनेव महाद्रुमा:
దుర్యోధనుడు పలికెను—నా అభిప్రాయం ప్రకారం వీరు ఇక మళ్లీ యుద్ధం కోరరు; మహావాయువు మహావృక్షాలను పెకలించినట్లే ద్రోణుడు వీరి ధైర్యపు పునాదినే కూల్చివేశాడు.
Verse 13
अर्दयमाना: शरैरेते रुक्मपुड्खैर्महात्मना । पथा नैकेन गच्छन्ति घूर्णमानास्ततस्तत:,महामना द्रोणके सुवर्णमय पंखयुक्त बाणोंद्वारा पीड़ित होकर ये इधर-उधर चक्कर काटते हुए एक ही मार्गसे नहीं भाग रहे हैं
దుర్యోధనుడు పలికెను—మహాత్ముడైన ద్రోణుని స్వర్ణపక్షాల బాణాలచే బాధపడుతూ వీరు ఒక్క మార్గాన పారిపోవడం లేదు; తికమకపడి తూలుతూ ఇటు అటు చెదరిపోతున్నారు.
Verse 14
संनिरुद्धाश्न॒ कौरव्यैद्रोणेन च महात्मना । एते<न्ये मण्डली भूता: पावकेनेव कुझड्जरा:
దుర్యోధనుడు అన్నాడు—కౌరవులచేతను మహాత్ముడైన ద్రోణాచార్యునిచేతను వీరి గతి నిరోధింపబడి వీరు చుట్టుముట్టబడ్డారు. అడవిదావానలంలో చిక్కిన ఏనుగులవలె వీరు మరియు ఇతర పాండవ యోధులు వలయముగా ఆవరించబడ్డారు.
Verse 15
भ्रमरैरिव चाविष्टा द्रोणस्य निशितै: शरै: । अन्योन्यं समलीयन्त पलायनपरायणा:,भ्रमरोंके समान द्रोणके पैने बाणोंसे घायल होकर ये रणभूमिसे पलायन करते हुए एक-दूसरेकी आउडमें छिप रहे हैं
దుర్యోధనుడు అన్నాడు—భ్రమరాలవలె ద్రోణుని పదునైన బాణాలచేత గాయపడిన వీరు, పారిపోవడానికే తలపోసి, ఒకరినొకరు అంటుకొని ఒకరి వెనుక ఒకరు దాక్కొంటూ యుద్ధభూమి నుండి తొలగుతున్నారు.
Verse 16
एष भीमो महाक्रोधी हीन: पाण्डवसृञ्जयै: । मदीयैरावृतो योधै: कर्ण नन्दयतीव माम्
దుర్యోధనుడు అన్నాడు—చూడు, ఈ మహాక్రోధి భీముడు పాండవులనుండి సృంజయులనుండి విడిపోయి నా యోధులచేత ఆవరించబడ్డాడు. కర్ణా! ఈ స్థితిలోనూ భీమసేనుడు నా హృదయాన్ని ఆనందింపజేస్తున్నట్లే ఉంది.
Verse 17
व्यक्त द्रोणमयं लोकमद्य पश्यति दुर्मति: । निराशो जीवितान्नूनमद्य राज्याच्च पाण्डव:,निश्चय ही आज जीवन और राज्यसे निराश हो यह दुर्बुद्धि पाण्डुकुमार सारे संसारको द्रोणगमय ही देख रहा होगा
దుర్యోధనుడు అన్నాడు—ఈ రోజు ఆ దుర్మతి పాండవుడు సమస్త లోకమును ద్రోణమయముగా స్పష్టంగా చూస్తున్నాడు. నిశ్చయంగా ఈ రోజు అతడు జీవితం పట్లను రాజ్యం పట్లను ఆశ కోల్పోయాడు.
Verse 18
कर्ण उवाच नैष जातु महाबाहुर्जीवन्नाहवमुत्सूजेत् । न चेमान् पुरुषव्यात्र सिंहनादान् सहिष्यति
కర్ణుడు అన్నాడు—రాజా! ఈ మహాబాహు భీమసేనుడు జీవించి ఉండగా యుద్ధాన్ని ఎప్పటికీ విడిచిపెట్టడు. పురుషవ్యాఘ్రా! నీ సైనికులు చేస్తున్న ఈ సింహనాదాలను భీమసేనుడు సహించడు.
Verse 19
न चापि पाण्डवा युद्धे भज्येरन्निति मे मति: । शूराश्ष बलवन्तश्न कृतास्त्रा युद्धदुर्मदा:
నా అభిప్రాయం ఇదే—పాండవులు యుద్ధంలో విరగరు. వారు శూరులు, బలవంతులు, అస్త్రవిద్యలో సంపూర్ణంగా శిక్షణ పొందినవారు, యుద్ధోన్మాదంతో ఉద్ధృతులు; అలాంటి వీరులు రణభూమి నుంచి వెనుదిరగరు.
Verse 20
विषाग्निद्यूतसंक्लेशान् वनवासं च पाण्डवा: । स्मरमाणा न हास्यन्ति संग्राममिति मे मति:
నా నమ్మకం ఇదే—మీరు కలిగించిన విషప్రయోగం, అగ్నిదాహం, ద్యూతక్లేశం, వనవాస దుఃఖాలను స్మరించుకుంటూ పాండవులు యుద్ధభూమిని ఎప్పటికీ విడిచిపెట్టరు.
Verse 21
निवृत्तो हि महाबाहुरमितौजा वृकोदर: । वरान् वरान् हि कौन्तेयो रथोदारान् हनिष्यति,अमिततेजस्वी महाबाहु कुन्तीपुत्र वृकोदर इधरकी ओर लौटे हैं। वे बड़े-बड़े उदार महारथियोंको चुन-चुनकर मारेंगे
అమితపరాక్రముడైన మహాబాహు వృకోదరుడు ఈ వైపుకు తిరిగి వచ్చాడు. కుంతీపుత్రుడు అతడు శ్రేష్ఠ శ్రేష్ఠమైన ఉదార మహారథులను ఒక్కొక్కరిని ఎంచి ఎంచి సంహరిస్తాడు.
Verse 22
असिना धनुषा शक््त्या हयैनगिनरि रथै: | आयसेन च दण्डेन व्रातान् व्रातान् हनिष्यति,वे खड्ग, धनुष, शक्ति, घोड़े, हाथी, मनुष्य एवं रथोंद्वारा और लोहेके डंडेसे समूह-के- समूह सैनिकोंका संहार कर डालेंगे
అతడు ఖడ్గం, ధనుస్సు, శక్తితో; అశ్వాలు, గజాలు, నరులు, రథాలతో; ఇంకా ఇనుప దండంతో కూడ—గుంపుల గుంపుల యోధులను సంహరిస్తాడు.
Verse 23
तमेनमनुवर्तन्ते सात्यकिप्रमुखा रथा: । पज्चाला: केकया मत्स्या: पाण्डवाश्न विशेषत:,देखो, भीमसेनके पीछे सात्यकि आदि महारथी तथा पांचाल, केकय, मत्स्य और विशेषत: पाण्डव योद्धा भी आ रहे हैं
అతని వెనుక సాత్యకి నాయకత్వంలోని రథయోధులు సమీపంగా ముందుకు వస్తున్నారు. పాంచాలులు, కేకయులు, మత్స్యులు—ముఖ్యంగా పాండవ యోధులు—అతని వెంటాడుతూ చేరుతున్నారు.
Verse 24
शुराश्न बलवन्तश्न विक्रान्ताश्व महारथा: । विनिध्नन्तश्न भीमेन संरब्धेनाभिचोदिता:,क्रोधमें भरे हुए भीमसेनसे प्रेरित हो वे शूरवीर, बलवान् पराक्रमी महारथी सैनिक हमारे सैनिकोंको मारते आ रहे हैं
కర్ణుడు అన్నాడు—క్రోధంతో ఉగ్రుడైన భీమసేనుని ప్రేరణతో ఆ శూరులు, బలవంతులు, పరాక్రమశాలులైన మహారథులు ముందుకు దూసుకెళ్లి మన సైన్యాన్ని సంహరిస్తున్నారు।
Verse 25
ते द्रोणमभिवर्तन्ते सर्वतः कुरुपुड्भवा: | वृकोदरं परीप्सन्त: सूर्यमभ्रगणा इव,वे कुरुश्रेष्ठ पाण्डव भीमसेनकी रक्षाके लिये द्रोणाचार्यको सब ओरसे उसी प्रकार घेर रहे हैं, जैसे बादल सूर्यको ढक लेते हैं
కర్ణుడు అన్నాడు—వృకోదరుడు (భీముడు) రక్షించబడాలని ఆశించి, ఆ కురుశ్రేష్ఠులు ద్రోణాచార్యుణ్ని అన్ని వైపుల నుంచీ మేఘసమూహాలు సూర్యుణ్ని కప్పినట్లు చుట్టుముట్టుతున్నారు।
Verse 26
(समरेषु तु निर्दिष्टा: पाण्डवा: कृष्णबान्धवा: । ह्वीमन्त: शत्रुमरणे निपुणा: पुण्यलक्षणा: ।।
కర్ణుడు అన్నాడు—రాజా! పాండవులకు బంధువూ సహాయకుడూ శ్రీకృష్ణుడు; ఆయన వారికి యుద్ధధర్మాన్ని నిత్యం బోధిస్తాడు. వారు లజ్జాశీలులు, శత్రువధలో నిపుణులు, పుణ్యలక్షణాలతో యుక్తులు. యుద్ధభూమిలో అనేక రాజులు ఇప్పటికే వారి వశమయ్యారు; కనుక నారాయణుడు ముందుండగా సాగుతున్న పాండవులను నీవు తృణీకరించకు. వారు అందరూ ఒకే లక్ష్యంతో నడుస్తున్నారు; వ్రతధారుడైన ద్రోణాచార్యుడు రక్షణలేకుంటే, మరణాసక్తి గల శలభాలు దీపాన్ని ఆర్పివేయాలని దూకినట్లు వారు ఆయనను పీడిస్తారు।
Verse 27
असंशयं कृतास्त्राश्न पर्याप्ताश्चापि वारणे | अतिभारमहं मन्ये भारद्वाजे समाहितम्
కర్ణుడు అన్నాడు—సందేహం లేదు; ఆ పాండవులు అస్త్రవిద్యలో శిక్షణ పొందినవారు, ద్రోణాచార్యుని గమనాన్ని అడ్డగించగల సమర్థులు. ఈ వేళ భారద్వాజనందనుడైన ద్రోణునిపై అత్యంత భారమైన భారం పడిందని నాకు తోస్తోంది।
Verse 28
शीघ्रमनुगमिष्यामो यत्र द्रोणो व्यवस्थित: । कोका इव महानागं मा वै हन्युर्यतव्रतम्
కర్ణుడు అన్నాడు—ద్రోణాచార్యుడు ఉన్న చోటికి మనం వెంటనే వెళ్లుదాం; లేకపోతే నక్కల వంటి శత్రువులు మహాగజరాజు వంటి వ్రతధారుడైన ద్రోణుణ్ని సంహరించవచ్చు।
Verse 29
संजय उवाच राधेयस्य वच: श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तत: । भ्रातृभि: सहितो राजन प्रायाद् द्रोणरथं प्रति
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! రాధేయుడు కర్ణుడు చెప్పిన మాటలు విని, రాజు దుర్యోధనుడు తన సోదరులతో కలిసి ద్రోణాచార్యుని రథం వైపు బయలుదేరెను।
Verse 30
तत्रारावो महानासीदेकं द्रोणं जिघांसताम् | पाण्डवानां निवृत्तानां नानावर्णह्योत्तमै:
అక్కడ నానావర్ణాల ఉత్తమ అశ్వాలతో యుక్తమైన రథాలపై తిరిగి వచ్చిన పాండవ సైనికులు—కేవలం ద్రోణాచార్యుని సంహరించాలనే తపనతో—మహా కోలాహలం చేసిరి।
Frequently Asked Questions
No explicit dharma-sankat is argued as a formal dilemma; the ethical pressure is implicit—how rulers rely on mediated knowledge (reports and signs) to judge unfolding violence and responsibility.
The chapter underscores epistemic discipline in governance: recognition systems, reliable description, and the dependence of political judgment on structured information during crisis.
A direct phalaśruti is not presented here; the meta-function is archival—preserving a recognizable map of participants and signs to situate subsequent events within the epic’s war chronicle.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.