Adhyaya 162
द्रोणपर्व — अध्याय १६२: प्रातःसंध्यायां युद्धप्रवृत्तिः तथा रजोमेघे संमूढता
Upa-parva: Prātaḥkālīya Tumula-yuddha (Dawn Resumption of the Close-Quarter Battle)
Saṃjaya reports that at dawn the combatants, already engaged from before sunrise, resume fighting as the sun illuminates the worlds. Previously locked duels reattach; chariots, horses, elephants, and infantry collide in mixed formations. The chapter emphasizes sensory intensity: conches, kettledrums, elephant roars, bowstrings, and cries create a sky-reaching tumult; the ground is filled with the sounds of falling and wounded. In the melee, units interpenetrate and strike without reliable identification, producing a state where Kauravas, Pāñcālas, and Pāṇḍavas cannot be distinguished amid a dust-cloud likened to a second night. The imagery becomes technical and material: broken chariots, fallen standards, scattered weapons, and ornaments make the battlefield resemble a field of stars. As dust settles with wind and blood-spray, leading chariot-warriors re-emerge into clearer confrontation; the narration moves toward named pairings, including Nakula’s tactical circling (apasavya) engagement with Duryodhana and the verbal challenge that follows.
Chapter Arc: दुर्योधन के उपालम्भ और आश्वासन-भरे वचनों के बाद रणदुर्मद अश्वत्थामा प्रतिज्ञा-सा संकल्प लेकर शत्रुवध के लिए उठ खड़ा होता है—मानो इन्द्र दैत्य-वध को उद्यत हो। → अश्वत्थामा पाण्डवों के प्रति अपने स्नेह का स्मरण कराते हुए भी युद्ध-धर्म की कठोरता स्वीकार करता है और समस्त धनुर्धरों को त्रस्त करता हुआ पांचाल-सेना की ओर बढ़ता है; लक्ष्य स्पष्ट होता जाता है—धृष्टद्युम्न और पांचालों का संहार। → धृष्टद्युम्न (पार्षत) और द्रोणपुत्र आमने-सामने आकर अमर्ष में भरकर चारों ओर से शरवृष्टि करते हैं; अश्वत्थामा अपने जन्म-प्रयोजन और प्रतिज्ञा का उद्घोष करते हुए (द्रोण-वध का प्रतिशोध) भीषण पराक्रम दिखाता है और पांचाल-पंक्तियों को तोड़ देता है। → अश्वत्थामा के इन्द्र-सदृश कर्म को देखकर पाण्डव-पक्ष की सेना व्यथित होती है; द्रोणकुमार क्रमशः अनेक पांचाल योद्धाओं का वध करता है, रथ-ध्वजाएँ बिखरती हैं और शेष सैनिक भयभीत होकर तितर-बितर होने लगते हैं। → पांचाल और सूंजय सैनिक मारे जाते हुए अश्वत्थामा को छोड़कर भागते हैं—अब प्रश्न यह रह जाता है कि धृष्टद्युम्न का अंत किस प्रकार और कितनी शीघ्रता से होगा।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--मा_ज बक। जज: षष्टयाधेकशततमो< ध्याय: अश्वत्थामाका दुर्योधनको उपालम्भपूर्ण आश्वासन देकर पांचालोंके सा करते हुए धृष्टद्युम्नके रथसहित सारथिको नष्ट उसकी सेनाको भगाकर अद्भुत पराक्रम दिखाना संजय उवाच दुर्योधनेनैवमुक्तो द्रौणिराहवर्दुर्मद: । चकारारिवधे यत्नमिन्द्रो दैत्यवथे यथा
సంజయుడు పలికెను—దుర్యోధనుడు ఇలా చెప్పగానే, యుద్ధోన్మత్తుడైన ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ శత్రువధకు ప్రయత్నం ప్రారంభించాడు; అది ఇంద్రుడు దైత్యవధకు యత్నించినట్లే.
Verse 2
संजय कहते हैं--राजन! दुर्योधनके ऐसा कहनेपर रणदुर्मद अश्व॒त्थामाने उसी प्रकार शत्रुवधके लिये प्रयत्न आरम्भ किया, जैसे इन्द्र दैत्यवधके लिये यत्न करते हैं ।।
సంజయుడు చెప్పెను—రాజా! దుర్యోధనుడు ఇలా అనగానే రణోన్మత్తుడైన అశ్వత్థామ శత్రువధకు ఇంద్రుడు దైత్యవధకు యత్నించినట్లే ప్రయత్నం ప్రారంభించాడు. ఆపై మహాబాహువైన అశ్వత్థామ మీ కుమారునితో ఇలా అన్నాడు—“మహాబాహు కౌరవా, నీవు చెప్పినదే సత్యం.”
Verse 3
प्रिया हि पाण्डवा नित्यं मम चापि पितुश्न मे । तथैवावां प्रियौ तेषां न तु युद्धे कुरूद्वह
“కురుశ్రేష్ఠా! పాండవులు నాకు, నా తండ్రికీ నిత్యం ప్రియులు; అలాగే మేము తండ్రి-కొడుకులు కూడా వారికి ప్రియులమే. కానీ, కురూద్వహా, యుద్ధభూమిలో ఆ భావం నిలవదు.”
Verse 4
शक्तितस्तात युध्यामस्त्यक्त्वा प्राणानभीतवत् | अहं कर्णश्न शल्यश्न कृपो हार्दिक्य एव च । निमेषात् पाण्डवीं सेनां क्षपयेम नृपोत्तम
సంజయుడు అన్నాడు—తాతా! ప్రాణమోహాన్ని విడిచి, యథాశక్తి నిర్భయంగా మేము యుద్ధం చేస్తున్నాము. నృపోత్తమా! నేను, కర్ణుడు, శల్యుడు, కృపుడు, హార్దిక్యుడు (కృతవర్మ) క్షణమాత్రంలోనే పాండవసేనను నశింపజేయగలము.
Verse 5
ते चापि कौरवीं सेनां निमेषार्धात् कुरूद्वह । क्षपयेयुर्महाबाहो न स्याम यदि संयुगे,“महाबाहु कुरुश्रेष्ठ) यदि युद्धस्थलमें हमलोग न रहें, तो पाण्डव भी आधे निमेषयमें ही कौरव-सेनाका संहार कर सकते हैं
ఓ కురువంశశ్రేష్ఠా, మహాబాహో! యుద్ధరంగంలో మేము లేకపోతే, పాండవులు కూడా అర్ధనిమేషంలోనే కౌరవసేనను నశింపజేయగలరు.
Verse 6
युध्यतां पाण्डवान् शक््त्या तेषां चास्मान् युयुत्सताम् । तेजस्तेज: समासाद्य प्रशमं याति भारत
మేము యథాశక్తి పాండవులతో యుద్ధం చేస్తున్నాము; వారు కూడా మాతో యుద్ధం చేయాలని ఉత్సుకులే. ఓ భారతా! ఈ విధంగా తేజస్సు తేజస్సుతో ఢీకొని, ఆ ఉగ్రత శమించి శాంతమవుతుంది.
Verse 7
अशक्या तरसा जेतुं पाण्डवानामनीकिनी । जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु तद्धि सत्यं ब्रवीमि ते
పాండుపుత్రులు జీవించి ఉన్నంతవరకు, కేవలం ఉగ్రవేగబలంతో పాండవసేనను జయించడం అసాధ్యం—ఇది నీకు నేను సత్యంగా చెబుతున్నాను.
Verse 8
“राजन! मैं तुमसे सत्य कहता हूँ कि पाण्डवोंके जीते-जी उनकी सेनाको बलपूर्वक जीतना असम्भव है ।।
రాజా! నీకు నేను సత్యమే చెబుతున్నాను—పాండవులు జీవించి ఉన్నంతవరకు వారి సేనను బలప్రయోగంతో జయించడం అసాధ్యం. ఓ భారతా! పాండునందనులు సమర్థులు, తమ కారణార్థమే యుద్ధం చేస్తున్నారు; మరి వారు నీ సైన్యాలను ఎందుకు సంహరించరు?
Verse 9
त्वं तु लुब्धतमो राजन् निकृतिज्ञश्व कौरव । सर्वाभिशड्की मानी च ततो5स्मानभिशड्कसे
సంజయుడు పలికెను— ఓ రాజా, ఓ కౌరవా! నీవు అత్యంత లోభి, మాయాచతురుడు, ఎల్లప్పుడూ అందరిపై అనుమానం పెట్టుకునేవాడివి, అహంకారియివి; అందుకే మాపై కూడా అనుమానపడుతున్నావు.
Verse 10
“कौरवनरेश! तुम तो लोभी और छल-कपटकी विद्याको जाननेवाले हो। सबपर संदेह करनेवाले और अभिमानी हो; इसलिये हमलोगोंपर भी शंका करते हो ।।
సంజయుడు పలికెను— ఓ రాజా, నిన్ను నేను నీచుడిగా, నిందనీయం గా భావిస్తున్నాను—హృదయంలో పాపి, ప్రవర్తనలో పాపి. క్షుద్రబుద్ధితో, దుష్టాభిప్రాయంతో నీవు మాపైనే కాదు ఇతరులపైనా అనుమానపడుతున్నావు.
Verse 11
अहं तु यत्नमास्थाय त्वदर्थ त्यक्तजीवित: । एष गच्छामि संग्रामं त्वत्कृते कुरुनन्दन
సంజయుడు పలికెను— అయితే నేను, నీ కొరకు ప్రాణాన్ని త్యజించినవాడినై, సమస్త ప్రయత్నం చేసి, ఇప్పుడు నీ కారణంగానే యుద్ధానికి వెళ్తున్నాను—ఓ కురునందనా.
Verse 12
“कुरुनन्दन! मैं अभी तुम्हारे लिये जीवनका मोह छोड़कर पूरा प्रयत्न करके संग्रामभूमिमें जा रहा हूँ ।। योत्स्ये5हं शत्रुभि: सार्थ जेष्यामि च वरान् वरान् | पज्चालै: सह योत्स्यामि सोमकै: केकयैस्तथा
ఓ కురునందనా! నీ కొరకు ప్రాణమోహాన్ని విడిచి, సమస్త శక్తితో ప్రయత్నించి నేను యుద్ధభూమికి వెళ్తున్నాను. శత్రువులతో కలిసి సమరంలో నిలిచి, ఉత్తమమైన విజయాలను నేను సాధిస్తాను. పాంచాలులతో, సోమకులతో, అలాగే కేకయులతో కూడ నేను యుద్ధం చేస్తాను.
Verse 13
अद्य मद्वाणनिर्दग्धा: पजचाला: सोमकास्तथा
సంజయుడు పలికెను— ఈ రోజు పాంచాలులు, అలాగే సోమకులు, నా బాణాలతో దగ్ధమయ్యారు.
Verse 14
अद्य धर्मसुतो राजा दृष्टवा मम पराक्रमम्
సంజయుడు పలికెను—ఈ రోజు నా పరాక్రమాన్ని చూచి ధర్మసుత రాజు (యుధిష్ఠిరుడు)…
Verse 15
आगमिष्यति निर्वेदं धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:
సంజయుడు పలికెను—ధర్మపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు తీవ్రమైన నిర్వేదం, పశ్చాత్తాపంలో పడిపోతాడు.
Verse 16
ये मां युद्धेडभियोत्स्यन्ति तान् हनिष्यामि भारत
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! యుద్ధంలో నాపై దాడికి వచ్చే వారిని నేను సంహరిస్తాను.
Verse 17
एवमुक्त्वा महाबाहु: पुत्र दुर्योधनं तव
సంజయుడు పలికెను—మీ కుమారుడు దుర్యోధనునితో ఇలా చెప్పి, మహాబాహువు అశ్వత్థామా సమస్త ధనుర్ధరులను భయపెట్టి, యుద్ధార్థం శత్రువుల ముందర దృఢంగా నిలిచెను. ప్రాణులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ అశ్వత్థామా మీ కుమారులకు ప్రియమైనదే చేయదలచెను.
Verse 18
अभ्यवर्तत युद्धाय त्रासयन् सर्वधन्विन: । चिकीर्षुस्तव पुत्राणां प्रियं प्राणभूतां वर:
సంజయుడు పలికెను—అశ్వత్థామా యుద్ధానికి ముందుకు సాగెను; సమస్త ధనుర్ధరులను భయపెట్టెను. ప్రాణులలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు, మీ కుమారులకు ప్రాణంలా ప్రియుడై, వారికి ప్రియమైనదే చేయదలచెను.
Verse 19
ततो<ब्रवीत् सकैकेयान् पज्चालान् गौतमीसुतः । प्रहरध्वमित: सर्वे मम गात्रे महारथा:
అప్పుడు గౌతమీ సుతుడు కైకేయులనూ పాంచాలులనూ ఉద్దేశించి అన్నాడు— “మహారథులారా, రండి—నా శరీరంపైనే ప్రహారాలు చేయండి.”
Verse 20
एवमुक्तास्तु ते सर्वे शस्त्रवृष्टीरपातयन्
అలా చెప్పబడగానే వారు అందరూ ఒక్కసారిగా ఆయుధవర్షాన్ని కురిపించారు.
Verse 21
तान् निहत्य शरान्द्रौणिदेश वीरानपोथयत्
వారిని బాణాలతో సంహరించి ద్రోణిపుత్రుడు ఆ ప్రాంతంలోని వీరులను కూడా కూలదోసి నాశనం చేశాడు.
Verse 22
ते हन्यमाना: समरे पठ्चाला: सोमकास्तथा
యుద్ధంలో పాంచాలులు మరియు సోమకులు హతమవుతూ ఉన్నారు.
Verse 23
परित्यज्य रणे दौ्णिं व्यद्रवन्त दिशो दश | समरांगणमें मारे जाते हुए पांचाल और सोमक द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको छोड़कर दसों दिशाओंमें भाग गये ।। तान् दृष्टवा द्रवतः शूरान् पज्चालान् सहसोमकान्
యుద్ధంలో ద్రౌణిని వదిలి పాంచాలులు, సోమకులు పది దిశలకూ పారిపోయారు. సోమకులతో కూడిన ఆ పాంచాల శూరులు పారిపోతుండగా చూసి…
Verse 24
धृष्टद्युम्नो महाराज द्रौणिमभ्यद्रवद् रणे । महाराज! शूरवीर पांचालों और सोमकोंको भागते देख धूष्टद्युम्नने रणक्षेत्रमें अश्व॒त्थामापर धावा किया ।। ततः काञ्चनचित्राणां सजलाम्बुदनादिनाम्
సంజయుడు పలికెను— మహారాజా, యుద్ధమధ్యంలో ధృష్టద్యుమ్నుడు ద్రోణపుత్రుడైన అశ్వత్థాముని మీద నేరుగా దూసుకెళ్లెను. శూరులైన పాంచాలులు, సోమకులు పారిపోతుండగా చూచి, రణరంగంలో అశ్వత్థాముని వైపు వేగంగా దాడి చేసెను. అప్పుడు స్వర్ణవిచిత్ర రథాల కాంతి మధ్య, జలభరిత మేఘగర్జనవంటి నాదం మధ్య…
Verse 25
वृतः शतेन शूराणां रथानामनिवर्तिनाम् | पुत्र: पाउ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महारथ:
పాంచాలరాజుని కుమారుడైన మహారథి ధృష్టద్యుమ్నుడు, వెనుదిరగని శూర రథికుల వంద రథాలచే చుట్టుముట్టబడెను.
Verse 26
द्रोणिमित्यब्रवीद् वाक््य॑ दृष्टवा योधान् निपातितान् । तदनन्तर सुवर्णचित्रित, सजल जलधरके समान गम्भीर घोष करनेवाले तथा युद्धसे कभी पीठ न दिखानेवाले सौ रथों एवं शूरवीर रथियोंसे घिरे हुए पांचाल-राजकुमार महारथी धृष्टद्यम्नने अपने योद्धाओंको मारा गया देख द्रोणकुमार अश्वत्थामासे इस प्रकार कहा-- ।।
పడిపోయిన యోధులను చూచి ధృష్టద్యుమ్నుడు ద్రోణపుత్రునితో పలికెను— “ఆచార్యపుత్రా, దుర్బుద్ధీ! ఇతరులను చంపి నీకు ఏమి లాభం?”
Verse 27
समागच्छ मया सार्ध यदि शूरो5सि संयुगे | अहं त्वां निहनिष्यामि तिष्ठेदानीं ममाग्रत:
“యుద్ధంలో నీవు శూరుడవైతే నాతో వచ్చి ఎదుర్కొను. ఇప్పుడే నా ముందర నిలువు; ఈ క్షణమే నిన్ను సంహరిస్తాను.”
Verse 28
ततस्तमाचार्यसुतं धृष्टद्युम्न: प्रतापवान् । मर्मभिद्धि: शरैस्ती3क्ष्णर्णघान भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ ऐसा कहकर प्रतापी धृष्टद्युम्नने मर्मभेदी एवं पैने बाणोंद्वारा आचार्यपुत्रको घायल कर दिया
అనంతరం, భరతశ్రేష్ఠా, ప్రతాపవంతుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు ఆచార్యపుత్రుని మీద పదునైన మర్మభేదక బాణాలను సంధించి అతనిని గాయపరచెను.
Verse 29
ते तु पद्धक्तीकृता द्रौणिं शरा विविशुराशुगा: । रुक्मपुड्खा: प्रसन्नाग्रा: सर्वकायावदारणा:
సక్రమమైన వరుసలో విడిచిన ఆ వేగవంతమైన బాణాలు క్షణంలోనే ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థాముని దేహంలోకి చొచ్చుకుపోయాయి. స్వర్ణపక్షాలతో, పదునైన సుస్థిర అగ్రాలతో ఉన్న అవి అతని సర్వాంగాన్ని చీల్చివేశాయి.
Verse 30
सोडतिविद्धो भृशं क्रुद्ध: पदाक्रान्त इवोरग:
భాలంతో తీవ్రంగా గాయపడిన అతడు ఉగ్రక్రోధంతో రగిలిపోయాడు—పాదంతో తొక్కబడిన పాము వలె.
Verse 31
मानी द्रौणिरसम्भ्रानन््तो बाणपाणिरभाषत । उन बाणोंसे अत्यन्त घायल होकर मानी द्रोणकुमार पैरोंसे कुचले गये सर्पके समान अत्यन्त कुपित हो उठा और हाथमें बाण लेकर संभ्रमरहित हो इस प्रकार बोला-- ।।
అత్యంత గాయపడినప్పటికీ గర్విష్ఠుడైన ద్రోణపుత్రుడు, సంభ్రమం లేకుండా, చేతిలో బాణాలు పట్టుకొని ఇలా అన్నాడు—“ధృష్టద్యుమ్నా! స్థిరంగా నిలిచి క్షణమాత్రం ఆగు.”
Verse 32
द्रौणिरेवमथाभाष्य पार्षतं परवीरहा
ఇలా చెప్పి, శత్రువీరులను సంహరించువాడైన ద్రౌణి పార్షతుడు (ధృష్టద్యుమ్నుడు)ను మరల సంబోధించాడు.
Verse 33
स बाध्यमान: समरे द्रौणिना युद्धदुर्मद:
యుద్ధోన్మాదంతో ఉన్మత్తుడైన అతడు సమరంలో ద్రౌణిచేత తీవ్రంగా ఒత్తిడికి లోనవుతున్నాడు.
Verse 34
न जानीषे प्रतिज्ञां मे विप्रोत्पत्ति तथैव च
సంజయుడు అన్నాడు—నీవు నా ప్రతిజ్ఞను తెలియవు; అలాగే నా బ్రాహ్మణ జన్మకు సంబంధించిన పరిస్థితులనూ తెలియవు।
Verse 35
ततस्त्वाहं न हन्म्यद्य द्रोणे जीवति संयुगे
సంజయుడు అన్నాడు—అందువల్ల ద్రోణుడు యుద్ధంలో జీవించి ఉన్నంతవరకు, నేడు నేను నిన్ను చంపను. కానీ నిన్ను ప్రేతలోకానికి పంపుతానని నా మనస్సులో దృఢంగా నిశ్చయించుకున్నాను।
Verse 36
इमां तु रजनी प्राप्तामप्रभातां सुदुर्मते । निहत्य पितरं तेडद्य ततस्त्वामपि संयुगे
సంజయుడు అన్నాడు—కానీ ఇప్పుడు ఈ రాత్రి వచ్చింది; ఉదయం కాకముందే, ఓ దుర్బుద్ధీ! నేడు నీ తండ్రిని సంహరించి, ఆపై యుద్ధంలో నిన్ను కూడా కొడతారు।
Verse 37
यस्ते पार्थेषु विद्वेषो या भक्ति: कौरवेषु च
సంజయుడు అన్నాడు—పృథాపుత్రుల పట్ల నీకు ఉన్న ద్వేషం, కౌరవుల పట్ల నీవు చూపే భక్తి…
Verse 38
यो हि ब्राह्नमण्यमुस्तृज्य क्षत्रधर्मरतो द्विज:
సంజయుడు అన్నాడు—ఏ ద్విజుడు బ్రాహ్మణోచిత ఆచారాన్ని, వృత్తిని విడిచి క్షత్రియధర్మంలో ఆసక్తుడవుతాడో…
Verse 39
इत्युक्त: परुषं वाक्यं पार्षतेन द्विजोत्तम:
సంజయుడు పలికెను—పృషతీపుత్రుడు (ధృష్టద్యుమ్నుడు) పలికిన కఠిన వాక్యాలతో ఇలా సంబోధింపబడిన ఆ ద్విజోత్తముడు తేటైన గర్హణను ఎదుర్కొన్నాడు.
Verse 40
निर्दहन्निव चक्षुर्भ्या पार्षत॑ सो5भ्यवैक्षत
సంజయుడు పలికెను—కళ్లతోనే దహించునట్లు, పృషతీపుత్రుడు (ధృష్టద్యుమ్నుడు) అతనిపై స్థిరంగా దృష్టి నిలిపెను.
Verse 41
स च्छाद्यमान: समरे द्रौणिना राजसत्तम
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధంలో ఆ రాజసత్తముడు ద్రోణపుత్రుడు (అశ్వత్థామ) చేత ఆవరించబడి ఒత్తిడికి లోనవుతున్నాడు.
Verse 42
सर्वपाञ्चालसेनाभि: संवृतो रथसत्तम: | नाकम्पत महाबाहु: स्ववीर्य समुपाश्रित:
సంజయుడు పలికెను—సమస్త పాంచాల సేనలచే చుట్టుముట్టబడిన ఆ రథసత్తముడు, మహాబాహువు, తన స్వవీర్యాన్ని ఆశ్రయించి కదలలేదు.
Verse 43
सायकांश्चैव विविधाननश्वत्थाम्नि मुमोच ह । नृपश्रेष्ठ! समरांगणमें अश्व॒त्थामाके द्वारा आच्छादित होनेपर भी समस्त पांचाल- सेनाओंसे घिरे हुए महारथी महाबाहु धृष्टद्युम्म कम्पित नहीं हुए। उन्होंने अपने बलपराक्रमका आश्रय लेकर अभश्वत्थामापर नाना प्रकारके बाणोंका प्रहार किया ।।
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు అశ్వత్థామపై నానావిధ బాణాలను విడిచెను. ఆపై ఆ ఇద్దరు మహాధనుర్ధరులు ప్రాణపణంగా యుద్ధంలో పరస్పరం ఎదురెదురుగా నిలిచిరి.
Verse 44
निपीडयन्तौ बाणौचै: परस्परममर्षिणौ । उत्सृजन्तौ महेष्वासौ शरवृष्टी: समनन््तत:ः
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరు మహాధనుర్ధరులు కోపంతో ఉవ్వెత్తున లేచి, పరస్పరం అసహ్యంతో, అన్ని దిక్కుల నుండీ ఒకరిపై ఒకరు బాణవర్షం కురిపించారు. ఘనమైన శరసమూహాలతో పరస్పరం నలిపి వేధిస్తూ, ప్రాణాలనే పణంగా పెట్టి వారు యుద్ధభూమిలో స్థిరంగా నిలిచారు.
Verse 45
द्रौणिपार्षतयोर्युद्धें घोररूपं भयानकम् | दृष्टवा सम्पूजयामासु: सिद्धचारणवातिका:
సంజయుడు పలికెను—ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ మరియు పృషతపుత్రుడు ధృష్టద్యుమ్నుల మధ్య జరిగిన ఆ ఘోరమైన, భయంకరమైన యుద్ధాన్ని చూసి, సిద్ధులు, చారణులు, వాయుచారులైన ఖేచరగణాలు ఆ సమరవిక్రమాన్ని విరివిగా ప్రశంసించి సత్కరించారు.
Verse 46
शरौघै: पूरयन्तौ तावाकाशं च दिशस्तथा । अलक्ष्यौ समयुध्येतां महत् कृत्वा शरैस्तम:
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరూ శరసమూహాలతో ఆకాశాన్ని, దిక్కులన్నింటినీ నింపుతూ, తమ బాణాలతో మహా అంధకారాన్ని సృష్టించి కనబడనివారైపోయారు; అలా కనబడకుండానే యుద్ధం కొనసాగించారు.
Verse 47
नृत्यमानाविव रणे मण्डलीकृतकार्मुकौ । परस्परवधे यत्तौ सर्वभूतभयड्करौ
సంజయుడు పలికెను—రణరంగంలో ధనుస్సులను వలయాకారంగా తిప్పుతూ, ఆ ఇద్దరూ నర్తిస్తున్నట్లే కనిపించారు. ఒకరి వధకు మరొకరు తపిస్తూ, సమస్త ప్రాణులకు భయంకరులయ్యారు.
Verse 48
अयुध्येतां महाबाहू चित्र लघु च सुष्ठु च । सम्पूज्यमानौ समरे योधमुख्यै: सहस्रश:
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరు మహాబాహువులు సమరరంగంలో విచిత్రమైన పద్ధతులతో, వేగంగా, నైపుణ్యంగా యుద్ధం చేశారు. ఆ సంగ్రామంలో ప్రధాన యోధులు వేలసార్లు వారిని మళ్లీ మళ్లీ ప్రశంసించి సత్కరించారు.
Verse 49
तौ प्रबुद्धौ रणे दृष्टवा वने वन्यौ गजाविव । उभयो: सेनयोर्हर्षस्तुमुल: समपद्यत,वनमें लड़नेवाले दो जंगली हाथियोंके समान उन दोनोंको युद्धमें जागरूक देखकर दोनों सेनाओमें तुमुल हर्षनाद छा गया
యుద్ధరంగంలో ఆ ఇద్దరినీ పూర్తిగా అప్రమత్తులుగా చూసి—అడవిలోని రెండు అడవి ఏనుగులవలె—రెండు సేనలలోనూ ఘోరమైన హర్షధ్వని, జయనాదం ఉప్పొంగింది।
Verse 50
सिंहनादरवाश्नलासन् दध्मु: शड्खांश्व सैनिका: । वादित्राण्य भ्यवाद्यन्त शतशो5थ सहस्रश:,सब ओर सिंहनाद होने लगा। सैनिक शंखध्वनि करने लगे तथा सैकड़ों एवं सहस्तरों प्रकारके रणवाद्य बजने लगे
అన్ని వైపులా సింహనాదం మోగింది. సైనికులు శంఖాలు ఊదారు; వందలుగా, వేలుగా యుద్ధవాద్యాలు మ్రోగాయి।
Verse 51
तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे भीरूणां भयवर्धने । मुहूर्तमपि तद् युद्धं समरूपं तदाभवत्
భీరుల భయాన్ని పెంచే ఆ ఘోర సంగ్రామంలో, ఒక ముహూర్తమైనా యుద్ధం సమానరూపంగా—సమబలంగా—నడిచింది।
Verse 52
कायरोंका भय बढ़ानेवाले उस तुमुल संग्राममें दो घड़ीतक उन दोनोंका समान रूपसे युद्ध चलता रहा ।। ततो द्रौणि्महाराज पार्षतस्य महात्मन: । ध्वजं धनुस्तथा छत्रमुभौ च पार्ष्णिसारथी
అనంతరం, ఓ మహారాజా, ద్రోణిపుత్రుడు మహాత్ముడు పార్షతుని ధ్వజం, ధనుస్సు, ఛత్రాన్ని కూల్చివేశాడు; అలాగే రథపు రెండు చక్రాలు మరియు సారథినీ పడగొట్టాడు।
Verse 53
सूतमश्चांश्व चतुरो निहत्याभ्यद्रवद् रणे । महाराज! तदनन्तर द्रोणकुमारने महामना धृष्टद्युम्नके ध्वज, धनुष, छत्र, दोनों पाश्वरक्षक, सारथि तथा चारों घोड़ोंको नष्ट करके उस युद्धमें बड़े वेगसे धावा किया ।।
సారథిని, నాలుగు గుర్రాలను సంహరించి అతడు యుద్ధంలో వేగంగా దూసుకెళ్లాడు; ఆపై బలంగా సంధులు కట్టిన బాణాలతో ఆ పాంచాలులందరిపై దాడి చేశాడు।
Verse 54
व्यद्राववदमेयात्मा शतशो5थ सहस्रशः । अनन्त आत्मबलसे सम्पन्न अश्वत्थामाने झुकी हुई गाँठवाले सैकड़ों और सहस्रों बाणोंद्वारा उन समस्त पांचालोंको दूर भगा दिया ।। ५३ $ ।। ततस्तु विव्यथे सेना पाण्डवी भरतर्षभ
సంజయుడు పలికెను—అపారాత్మబలము, అక్షయశక్తి కలిగిన అశ్వత్థామ శతశః సహస్రశః బాణవర్షముతో ఆ సమస్త పాంచాలులను చెదరగొట్టి పారద్రోలెను. అప్పుడు, ఓ భరతశ్రేష్ఠా, పాండవసేన కంపించి తీవ్ర వ్యాకులతకు లోనైంది.
Verse 55
शतेन च शतं हत्वा पठ्चालानां महारथ:
సంజయుడు పలికెను—ఆ మహారథుడు వంద బాణాలతో వంద మంది పాంచాల యోధులను సంహరించి, అక్కడ అత్యధిక సంఖ్యలో నిలిచిన పాంచాలులను కూడా నిర్మూలించెను.
Verse 56
त्रिभिश्व निशितैर्बाणत्वा त्रीन् वै महारथान् । द्रौणिर्द्रपदपुत्रस्य फाल्गुनस्यथ च पश्यत:
మూడు పదునైన బాణాలతో మూడు మహారథులను సంహరించి, ద్రోణిపుత్రుడు ద్రౌణి ద్రుపదపుత్రుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు మరియు ఫాల్గునుడు అర్జునుడు చూస్తుండగానే అలా చేసెను.
Verse 57
ते वध्यमाना: पञ्चाला: समरे सह सृञ्जयै:
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధంలో సృంజయులతో కూడిన ఆ పాంచాలులు వరుసగా వధింపబడుచుండిరి.
Verse 58
स जित्वा समरे शत्रून् द्रोणपुत्रो महारथ:
సంజయుడు పలికెను—ఇలా సమరంలో శత్రువులను జయించి ద్రోణిపుత్రుడు ఆ మహారథుడు అగ్రస్థానంలో నిలిచెను.
Verse 59
स निहत्य बहुन् शूरानश्वत्थामा व्यरोचत । युगान्ते सर्वभूतानि भस्म कृत्वेव पावक:
అనేక వీరులను సంహరించిన అశ్వత్థామ యుద్ధభూమిలో అలా ప్రకాశించాడు—యుగాంతంలో అగ్ని సమస్త భూతాలను భస్మం చేసి జ్వలించినట్లుగా।
Verse 60
सम्पूज्यमानो युधि कौरवेयै- निर्जित्य संख्येडरिगणाम् सहस्रश: । व्यरोचत द्रोणसुत: प्रतापवान् यथा सुरेन््द्रो<रिगणान् निहत्य वै
యుద్ధంలో కౌరవులచే పూజింపబడి ప్రశంసింపబడుతూ, సహస్రాల శత్రుసమూహాలను జయించిన ప్రతాపవంతుడైన ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ అలా ప్రకాశించాడు—శత్రుగణాలను సంహరించిన తరువాత దేవేంద్రుడు ఇంద్రుడు ప్రకాశించునట్లుగా।
Verse 126
पाण्डवेयैश्न संग्रामे त्वत्प्रियार्थमरिंदम । शत्रुदमन! मैं शत्रुओंके साथ युद्ध करूँगा और उनके प्रधान-प्रधान वीरोंपर विजय पाऊँगा। संग्रामभूमिमें तुम्हारा प्रिय करनेके लिये मैं पांचालों
అరిందమా! నీకు ప్రియమైనదాన్ని సాధించుటకై ఈ సంగ్రామంలో నేను యుద్ధం చేస్తాను. శత్రుదమన! శత్రువులతో పోరాడి వారి ప్రధాన ప్రధాన వీరులపై కూడా నేను విజయం పొందుతాను; యుద్ధభూమిలో నిన్ను సంతోషపెట్టుటకై పాంచాలులు, సోమకులు, కేకయులు, పాండవులతో కూడ నేను యుద్ధం చేస్తాను।
Verse 136
सिंहेनेवार्दिता गावो विद्रविष्यन्ति सर्वश: । “आज पांचाल और सोमक योद्धा मेरे बाणोंसे दग्ध होकर सिंहसे पीड़ित हुई गौओंके समान सब ओर भाग जायँगे
ఈ రోజు పాంచాల, సోమక యోధులు నా బాణాలతో దగ్ధమై, సింహం తరిమిన పశువులవలె, అన్ని దిశలకూ చెదిరిపోతారు।
Verse 146
अश्वत्थाममयं लोकं॑ मंस्यते सह सोमकै: । “आज सोमकोंसहित धर्मपुत्र राजा युधिष्छिर मेरा पराक्रम देखकर सम्पूर्ण जगत्को अश्वत्थामासे भरा हुआ मानेंगे
ఈ రోజు సోమకులతో కూడ ధర్మపుత్రుడు రాజు యుధిష్ఠిరుడు నా పరాక్రమాన్ని చూచి, సమస్త లోకమూ అశ్వత్థామతో నిండిపోయిందని భావిస్తాడు।
Verse 153
दृष्टवा विनिहतान् संख्ये पज्चालान् सोमकै: सह । “सोमकोंसहित पांचालोंको युद्धमें मारा गया देख आज धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरके मनमें बड़ा निर्वेद (खेद एवं वैराग्य) होगा
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధభూమిలో సోమకులతో కూడిన పాంచాలులు హతులైనదాన్ని చూచి, ధర్మపుత్రుడైన రాజు యుధిష్ఠిరుడు నేడు ఘోర నిర్వేదం, వైరాగ్యంతో ఆవరించబడును।
Verse 159
इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके प्रसंगमें दुर्योधनका वचनविषयक एक सौ उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వాంతర్గత ఘటోత్కచవధపర్వములో రాత్రియుద్ధప్రసంగమున దుర్యోధనవచనవిషయక నూట యాభై తొమ్మిదవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Verse 160
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे5श्वत्थामपराक्रमे षष्टयधिकशततमो< ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వాంతర్గత ఘటోత్కచవధపర్వములో రాత్రియుద్ధావసరమున అశ్వత్థామ పరాక్రమవిషయక నూట అరవయ్యవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Verse 163
नहि ते वीर मोक्ष्यन्ते मदबाह्वन्तरमागता: । “भारत! जो लोग रणभूमिमें मेरे साथ युद्ध करेंगे, उन्हें मैं मार डालूँगा। वीर! मेरी भुजाओंके भीतर आकर शत्रुसैनिक जीवित नहीं छूट सकेंगे”
సంజయుడు పలికెను—హే వీరా! నా భుజబల పరిధిలోకి వచ్చినవారు తప్పించుకోరు. రణభూమిలో నాతో యుద్ధం చేయువారిని నేను సంహరిస్తాను; నా శక్తివలయంలో ప్రవేశించిన శత్రుసైనికులు ప్రాణాలతో బయటపడరు।
Verse 193
स्थिरीभूताश्न युद्ध्यध्वं दर्शयन्तो5स्त्रलाघवम् । तदनन्तर गौतमीनन्दन अभश्वत्थामाने केकयोंसहित पांचालोंसे कहा--“महारथियो! अब सब लोग मिलकर मेरे शरीरपर प्रहार करो और अपनी अस्त्र-संचालनकी फुर्ती दिखाते हुए सुस्थिर होकर युद्ध करो”
సంజయుడు పలికెను—“స్థిరంగా నిలిచి యుద్ధం చేయుడి; అస్త్రప్రయోగంలో మీ చాతుర్యాన్ని చూపుడి।” ఆపై గౌతమీ నందనుడైన అశ్వత్థామ కేకయులతో కూడిన పాంచాలులను ఉద్దేశించి—“మహారథులారా! మీరందరూ కలసి నా శరీరంపైనే ప్రహారము చేయుడి; అస్త్రచలన వేగాన్ని ప్రదర్శిస్తూ ధృఢంగా యుద్ధం చేయుడి” అని అన్నాడు।
Verse 203
दौणिं प्रति महाराज जलं जलधरा इव । महाराज! अभ्र॒त्थामाके ऐसा कहनेपर वे सभी वीर उसके ऊपर उसी प्रकार अस्त्र- शस्त्रोंकी वर्षा करने लगे, जैसे मेघ पर्वतपर पानी बरसाते हैं
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ ఇలా పలికిన వెంటనే ఆ వీరులందరూ అతని వైపు తిరిగి, పర్వతంపై వర్షమేఘాలు నీటిని కురిపించినట్లే అతనిపై అస్త్రశస్త్రాల వర్షం కురిపించారు।
Verse 213
प्रमुखे पाण्डुपुत्राणां धृष्टद्युम्नस्य च प्रभो । प्रभो! द्रोणकुमारने उनके उन बाणोंको नष्ट करके उनमेंसे दस वीरोंको पाण्डवों और धृष्टद्युम्नके सामने ही मार गिराया
సంజయుడు అన్నాడు—ప్రభూ! పాండుపుత్రుల అగ్రవీరుల సమక్షంలోను, ధృష్టద్యుమ్నుని ఎదుటనే ద్రోణపుత్రుడు ఆ బాణాలను ఛేదించి, వారిలోని పది మంది వీరులను కూలదోసి సంహరించాడు।
Verse 296
मध्वर्थिन इवोद्दामा भ्रमरा: पुष्पितं ट्रुमम् । सुवर्णमय पंख और स्वच्छ धारवाले
సంజయుడు అన్నాడు—తేనెకు లోభపడిన ఉన్మత్త భ్రమరాలు పుష్పించిన వృక్షంపై వాలినట్లే, బంగారు రెక్కలతో, స్వచ్ఛమైన ధారతో, వేగంగా దూసుకెళ్లి దేహాలను చీల్చగల బాణాలు వరుసలుగా అశ్వత్థాముని దేహంలోకి దూసుకుపోయాయి।
Verse 313
यावत् त्वां निशितैर्बाणै: प्रेषयामि यमक्षयम् । 'धृष्टद्युम्न! स्थिर होकर दो घड़ी और प्रतीक्षा कर लो” तबतक मैं तुम्हें अपने पैने बाणोंद्वारा यमलोक भेज देता हूँ!
సంజయుడు అన్నాడు—“ధృష్టద్యుమ్నా! స్థిరంగా ఉండు; ఇంక రెండు ఘటికలు వేచి ఉండు. అంతవరకు నా పదునైన బాణాలతో నిన్ను యముని అక్షయ లోకానికి పంపిస్తాను.”
Verse 323
छादयामास बाणौघचै: समन्ताल्लघुहस्तवत् । शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले अश्वात्थामाने ऐसा कहकर शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले कुशल योद्धाकी भाँति अपने बलसमूहोंद्वारा धृष्टद्यममको सब ओरसे आच्छादित कर दिया
సంజయుడు అన్నాడు—ఇలా పలికి, శత్రువీరులను సంహరించదలచిన అశ్వత్థాముడు, చురుకైన చేతులతో ఆయుధనిపుణుడిలా వేగంగా చేతులు కదిలిస్తూ, బాణాల ఘనవర్షంతో ధృష్టద్యుమ్నుని అన్ని వైపులా కప్పివేశాడు।
Verse 333
द्रौ्णि पाउ्चालतनयो वाग्भिरातर्जयत् तदा । समरांगणमें अश्व॒त्थामाद्वारा पीड़ित होनेपर रणदुर्मद पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्नने उसे वाणीद्वारा डाँट बतायी और इस प्रकार कहा--
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు పాంచాలవంశపు కుమారుడు ద్రోణపుత్రుని కఠిన వాక్యాలతో గద్దించాడు. యుద్ధరంగంలో అశ్వత్థాముడు బలంగా నొక్కిపెడుతుండగా, రణోన్మత్తుడైన పాంచాలరాజకుమారుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు అతనిని వాక్కులతోనే నిందించి ఈ విధంగా పలికెను—
Verse 346
द्रोणं हत्वा किल मया हन्तव्यस्त्वं सुदुर्मते । “दुर्बृद्धि ब्राह्मण! क्या तू मेरी प्रतिज्ञा और उत्पत्तिका वृत्तान्त नहीं जानता? निश्चय ही, मुझे पहले द्रोणाचार्यका वध करके फिर तेरा विनाश करना है
సంజయుడు పలికెను—“ద్రోణుని సంహరించిన తరువాతనే, ఓ అతి దుర్మతీ, నిన్ను సంహరించవలసి ఉంది. ‘దుర్బుద్ధి బ్రాహ్మణా! నా ప్రతిజ్ఞను, నా జన్మవృత్తాంతాన్ని నీవు ఎరుగవా? నిశ్చయంగా, ముందుగా ద్రోణాచార్యుని వధించి, ఆపై నీ వినాశాన్ని సాధిస్తాను.’”
Verse 363
नेष्यामि प्रेतलोकाय होतन्मे मनसि स्थितम् । “इसीलिये द्रोणके जीते-जी अभी युद्धस्थलमें तेरा वध नहीं कर रहा हूँ। दुर्मते! इसी रातमें प्रभात होनेसे पहले आज तेरे पिताका वध करके फिर तुझे भी युद्धस्थलमें प्रेतलोकको भेज दूँगा। यही मेरे मनका निश्चित विचार है
“నేను నిన్ను ప్రేతలోకానికి పంపుతాను—ఇదే నా మనస్సులో స్థిరమైన నిశ్చయం. అందుకే ద్రోణుడు జీవించి ఉండగా ఈ రోజు యుద్ధరంగంలో నిన్ను వధించను, దుర్మతీ. ఈ రాత్రే, ఉదయం రాకముందే, నీ తండ్రిని వధించి, ఆపై నిన్ను కూడా సమరభూమిలో ప్రేతలోకానికి పంపుతాను—ఇదే నా దృఢ సంకల్పం.”
Verse 373
तां दर्शय स्थिरो भूत्वा न मे जीवन विमोक्ष्यसे । “दुन्तीके पुत्रोंके प्रति जो तेरा द्वेषभाव और कौरवोंके प्रति जो भक्तिभाव है, उसे स्थिर होकर दिखा। तू जीते-जी मेरे हाथसे छुटकारा नहीं पा सकेगा
“స్థిరంగా నిలబడి దానిని చూపు—నీవు జీవించి ఉండగా నా చేతుల నుంచి తప్పించుకోలేవు. పాండవుల పట్ల నీ ద్వేషం, కౌరవుల పట్ల నీ భక్తి—అవి అచంచలంగా ప్రదర్శించు; నీవు బ్రతికుండగా నా పట్టు నుంచి విముక్తి పొందలేవు.”
Verse 383
स वध्य: सर्वलोकस्य यथा त्वं पुरुषाधम: । 'जो ब्राह्मण ब्राह्मणत्वका परित्याग करके क्षत्रियधर्ममें तत्पर हो, जैसा कि मनुष्योंमें अधम तू है, वह सब लोगोंके लिये वध्य है”
“అతడు సమస్త లోకానికి వధ్యుడు—నీవు పురుషాధముడైనట్లే. బ్రాహ్మణత్వాన్ని విడిచి క్షాత్రధర్మంలో నిమగ్నమయ్యే బ్రాహ్మణుడు, లోకమంతటికీ వధయోగ్యుడవుతాడు—నీవు నరాధముడైనట్లే.”
Verse 393
क्रोधमाहारयत् तीव्र तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत् । द्रपदकुमारके इस प्रकार कठोर वचन कहनेपर द्विजश्रेष्ठ अश्वत्थामाको बड़ा क्रोध हुआ और उसने कहा--'अरे! खड़ा रह, खड़ा रह”
ద్రుపదకుమారుడు పలికిన కఠిన వచనాలు విని ద్విజశ్రేష్ఠుడైన ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థాముడు తీవ్రమైన కోపంతో ఉప్పొంగిపోయాడు. అతడు గర్జించి— “నిలువు, నిలువు!” అని అరిచాడు.
Verse 403
छादयामास च शरैर्नि:श्वसन् पन्नगो यथा । उसने धृष्टद्युम्मकी ओर इस प्रकार देखा मानो अपने नेत्रोंके तेजसे उन्हें दग्ध कर डालेगा। साथ ही सर्पकी भाँति फुफकारते हुए अभश्वत्थामाने उन्हें अपने बाणोंद्वारा ढक दिया
అతడు సర్పంలా ఫుసఫుసలాడుతూ, గట్టిగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, బాణవర్షంతో శత్రువును కప్పివేశాడు. ధృష్టద్యుమ్నుని అలా చూశాడు—కేవలం తన నేత్రతేజంతోనే అతడిని దహించివేయబోతున్నట్లు; వెంటనే బాణాలతో అతడిని పూర్తిగా ఆవరించాడు.
Verse 483
ननाद सुमहानादं तपान्ते जलदो यथा । इस प्रकार रणभूमिमें शत्रुओंको जीतकर महारथी द्रोणपुत्र वर्षाकालके मेघके समान जोर-जोरसे गर्जना करने लगा
ఈ విధంగా యుద్ధభూమిలో శత్రువులను జయించిన మహారథి ద్రోణపుత్రుడు, గ్రీష్మాంతంలో వర్షాకాల మేఘంలా మహానాదంతో గర్జించాడు.
Verse 543
दृष्टवा द्रौणेमहत् कर्म वासवस्येव संयुगे । भरतमश्रेष्ठ! युद्धस्थलमें इन्द्रके समान अश्वत्थामाके उस महान् कर्मको देखकर पाण्डव- सेना व्यथित हो उठी
భరతశ్రేష్ఠా! యుద్ధరంగంలో వాసవుడు (ఇంద్రుడు) వలె ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థాముడు చేసిన ఆ మహాకార్యాన్ని చూసి పాండవసేన కలవరపడింది.
Verse 563
नाशयामास पज्चालान भूयिष्ठं ये व्यवस्थिता: । महारथी द्रोणकुमारने पहले सौ बाणोंसे सौ पांचाल योद्धाओंका वध करके फिर तीन पैने बाणोंद्वारा उनके तीन महारथियोंकों भी मार गिराया और धूृष्टद्युम्न तथा अर्जुनके देखते-देखते वहाँ जो बहुसंख्यक पांचाल योद्धा खड़े थे
మహారథి ద్రోణకుమారుడు ఘనంగా నిలిచిన పాంచాలులను విపరీతంగా సంహరించాడు. మొదట వంద బాణాలతో వంద మంది పాంచాల యోధులను హతమార్చి, ఆపై మూడు పదునైన బాణాలతో వారి ముగ్గురు మహారథులను కూడా కూల్చివేశాడు. ధృష్టద్యుమ్నుడు, అర్జునుడు చూస్తుండగానే అక్కడ నిలిచిన అనేక పాంచాల సైన్యాన్ని అతడు నాశనం చేశాడు.
Verse 573
अगच्छन् द्रौणिमुस्तृज्य विप्रकीर्णरथध्वजा: । समरभूमिमें मारे जाते हुए पांचाल और सूंजय सैनिक अअश्वत्थामाको छोड़कर चल दिये, उनके रथ और ध्वजा नष्ट-भ्रष्ट होकर बिखर गये थे
సంజయుడు అన్నాడు—ద్రోణపుత్రుని అక్కడే వదలి, యుద్ధభూమిలో కొట్టబడుతూ పాంచాలులు, సృంజయులు వెనుదిరిగి వెళ్లిపోయారు. వారి రథాలు, ధ్వజాలు ఛిన్నభిన్నమై చెల్లాచెదురయ్యాయి; వ్యూహం సడలిపోయి మనోబలం క్షీణించింది.
Frequently Asked Questions
The dilemma is practical-ethical: when the field is obscured and identities are unknowable, continuing violent engagement risks harming one’s own side, raising questions about responsibility and discernment under kṣātra-dharma.
The chapter underscores how perception conditions judgment: in dust, noise, and fear, certainty collapses, so disciplined awareness and restraint become as important as valor for preserving order and minimizing indiscriminate harm.
No explicit phalaśruti appears here; its meta-function is archival and diagnostic—documenting the limits of control and recognition in mass conflict, which contextualizes later decisions and outcomes in the war narrative.
Ask anything about Adhyaya 162 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.