Shloka 363
उपायैः पूर्ववधकथनम् / Strategic Justifications for Prior Eliminations
तां प्राविशन्नतिभयां सेनां युद्धचिकीर्षव: । युद्ध करनेकी इच्छावाले सैनिकोंने उस अत्यन्त भयंकर सेनामें प्रवेश किया, जो मेघोंकी घटाके समान जान पड़ती थी। दुर्योधन उसके लिये पुरवैया हवाके समान था। रथ और हाथी बादलोंके दल थे। रणवाद्योंकी गम्भीर ध्वनि मेघोंकी गर्जनाके समान जान पड़ती थी। धनुष और ध्वज बिजलीके समान चमक रहे थे। द्रोणाचार्य और पाण्डव पर्जन्यका काम देते थे। खड़ग, शक्ति और गदाका आघात ही वज्रपात था। बाणरूपी जलकी वहाँ वर्षा होती थी। अस्त्र ही पवनके समान प्रतीत होते थे। सर्दी और गर्मीसे व्याप्त हुई वह अत्यन्त भयंकर उग्र सेना सबको विस्मयमें डालनेवाली और योद्धाओंके जीवनका उच्छेद करनेवाली थी। उससे पार होनेके लिये नौकास्वरूप कोई साधन नहीं था
tāṁ prāviśann atibhayāṁ senāṁ yuddhacikīrṣavaḥ |
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధం చేయదలచిన వీరులు ఆ అత్యంత భయంకరమైన సేనలో ప్రవేశించారు. అది ఘనమైన తుఫాను మేఘసమూహంలా కనిపించింది; దానికి దుర్యోధనుడు పురవాయువులా, రథాలు మరియు ఏనుగులు మేఘగుంపులా, రణవాద్యాల గంభీర నాదం మేఘగర్జనలాగా, ధనుస్సులు మరియు ధ్వజాలు మెరుపులా మెరుస్తున్నాయి. ద్రోణుడు మరియు పాండవులు పర్జన్యుడి పాత్రను నిర్వహిస్తున్నట్లుగా; ఖడ్గ, శక్తి, గదల దెబ్బలు వజ్రపాతంలా; అక్కడ బాణరూప జలధారల వర్షం కురిసింది; ఆయుధాలు గాలివేగపు దుముకుల్లా కదిలాయి. శీత-ఉష్ణాల అతి తీవ్రతలతో నిండిన ఆ ఉగ్ర, ఘోర సేన అందరినీ విస్మయపరచి యోధుల ప్రాణాలను హరించింది; దానిని దాటేందుకు నావలాంటిది ఏ ఉపాయమూ లేదు.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the overwhelming, impersonal force of war: once unleashed, it becomes like a storm that astonishes and consumes lives, offering no easy ‘boat’ to cross it. Ethically, it hints at the tragic cost of martial ambition—war is not merely heroism but a destructive natural force that engulfs all.
Sañjaya describes warriors entering a terrifying battle formation. He paints the Kaurava host as a monsoon storm—Duryodhana as the driving wind, chariots and elephants as cloud-masses, drums as thunder, banners and bows as lightning, and volleys of arrows as rain—conveying the scale and lethal intensity of the fighting.