Adhyaya 155
Droṇa-parva Adhyāya 155 — Ghaṭotkaca-nidhana-śoka and Karṇa-śakti-vyaya (Kṛṣṇa’s strategic reassurance)
Upa-parva: Ghaṭotkaca-vadha / Karṇa-Śakti-vyaya Episode (context within Droṇa-parva)
Saṃjaya reports the Pāṇḍavas’ grief upon seeing Haiḍimba (Ghaṭotkaca) slain, their eyes filled with tears and their confidence shaken. In contrast, Vāsudeva displays pronounced elation—roaring like a lion, embracing Arjuna, and manifesting visible relief—prompting Arjuna to question the appropriateness of joy at a moment of bereavement and tactical peril. Kṛṣṇa explains that his response is grounded in strategic necessity: Ghaṭotkaca has drawn out and absorbed Karṇa’s formidable, effectively single-use śakti, and therefore Karṇa should be understood as ‘already neutralized’ with respect to that decisive advantage. Kṛṣṇa further contextualizes Karṇa’s prior near-invincibility through divine armor and earrings (kavaca-kuṇḍala) and notes their removal through Indra’s intervention, emphasizing that Karṇa’s threat profile has changed. The chapter frames a core epic motif: leadership involves translating battlefield events into intelligible causal narratives that stabilize allies, clarify remaining risks, and maintain ethical seriousness without collapsing into despair.
Chapter Arc: जयद्रथ-वध के पश्चात् रणभूमि फिर धधक उठती है—पांचाल और कौरव ऐसे भिड़ते हैं मानो ‘यमराज्य’ की दीक्षा लेकर परलोक के द्वार पर ही शस्त्र-यज्ञ कर रहे हों। → शूरवीर शूरवीरों से टकराते हैं; बाण, तोमर और शक्तियों की वर्षा में दोनों सेनाएँ एक-दूसरे को यमक्षय की ओर ढकेलती हैं। विराट, द्रुपद, शिखण्डी, धृष्टद्युम्न और धर्मपुत्र युधिष्ठिर पर अनेक प्रहारों का वर्णन युद्ध को और उग्र बनाता है। → युधिष्ठिर और दुर्योधन का तीखा रथ-युद्ध चरम पर पहुँचता है—ध्वज कटते हैं, मर्मभेदी बाण लगते हैं, और अंततः दुर्योधन कानों तक खींचे गए बाण से घायल होकर रथोपस्थ पर मूर्च्छित-सा बैठ जाता है। → क्षणिक विजय-भाव के बीच कौरव पक्ष संभलता है; दुर्योधन को देखकर कौरवों में उत्तेजना और प्रतिशोध की आग भड़कती है, और पाण्डव पक्ष भी दबाव में रहते हुए मोर्चा थामे रहता है। → द्रोणाचार्य युद्धस्थल में प्रकट होकर ‘तिष्ठ, तिष्ठ’ कहते हुए आगे बढ़ते हैं—आने वाले क्षणों में आचार्य की रणनीति और भीषण प्रहार का संकेत मिलता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें पुन: युद्धारम्भविषयक एक सौ बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १५२ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर कुल ४० श्लोक हैं।) अपन क्रात बछ। आर: 2 (घटोत्कचव धपर्व) त्रिपप्चाशदधिकशततमोड< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सेनाका युद्ध
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ జనాధిప! నీ ఉద్ధృతమైన, ప్రబలమైన గజసేన పాండవసేనను అతిక్రమించి అన్ని దిక్కులా వ్యాపించి ఎక్కడికక్కడ యుద్ధం చేయసాగింది.
Verse 2
पज्चाला: कुरवश्चैव योधयन्त: परस्परम् । यमराष्ट्राय महते परलोकाय दीक्षिता:,पांचाल और कौरव योद्धा महान् यमराज्य एवं परलोककी दीक्षा लेकर परस्पर युद्ध करने लगे
పంచాలులు, కౌరవులు పరస్పరం యుద్ధం చేస్తూ, మహత్తర యమలోకానికి, పరలోకానికి దీక్షితులైనట్లుగా—మరణం సమీపమని ఎరిగి—ఒకరిపై ఒకరు దూకారు.
Verse 3
शूरा: शूरै: समागम्य शरतोमरशक्तिभि: । विव्यधु: समरे<न्योन्यं निन्युश्चैव यमक्षयम्
వీరులు వీరులతో సమీపించి, బాణాలు, తోమరాలు, శక్తులతో యుద్ధభూమిలో పరస్పరం గాయపరచి, ఒకరినొకరు యముని అక్షయ లోకానికి పంపసాగారు।
Verse 4
रथिनां रथिभि: सार्थ रुधिरत्रावदारुणम् | प्रावर्तत महद् युद्ध निध्नतामितरेतरम्
ఆపై రథికులు రథికులతో మహాయుద్ధం ప్రారంభమైంది. రక్తధారలు ప్రవహించడంతో అది అత్యంత భయంకరంగా కనిపించింది; వారు పరస్పరం దాడిచేసి ఒకరినొకరు కూల్చుతున్నారు।
Verse 5
वारणाश्न महाराज समासाद्य परस्परम् । विषाणैर्दारयामासु: सुसंक़्रुद्धा मदोत्कटा:
మహారాజా, ఏనుగులు పరస్పరం సమీపించి, తీవ్ర క్రోధంతో మదోన్మత్తులై, దంతాలతో ఒకరినొకరు చీల్చి చిదిమసాగారు।
Verse 6
महाराज! अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए मदमत्त हाथी परस्पर भिड़कर दाँतोंके प्रहारसे एक- दूसरेको विदीर्ण करने लगे ।।
మహారాజా, తీవ్ర క్రోధంతో నిండిన మదమత్త ఏనుగులు పరస్పరం ఢీకొని దంతప్రహారాలతో ఒకరినొకరు చీల్చసాగారు. అలాగే ఆ తుముల యుద్ధంలో మహా యశస్సు కోరిన అశ్వారోహులు ప్రాసాలు, శక్తులు, పరశ్వధాలతో ప్రత్యర్థి అశ్వారోహులను గాయపరచసాగారు।
Verse 7
पत्तयश्न महाबाहो शतश: शस्त्रपाणय: । अन्योन्यमार्दयन् राजन् नित्यं यत्ता: पराक्रमे,राजन! हाथोंमें शस्त्र लिये सैकड़ों पैदल सैनिक सदा पराक्रमके लिये प्रयत्नशील हो एक-दूसरेपर चोट कर रहे थे
మహాబాహూ రాజా, ఆయుధాలు చేతబట్టి వందలాది పాదాతులు సదా పరాక్రమ ప్రదర్శనలో నిమగ్నులై, సమీప యుద్ధంలో పరస్పరం ఒకరినొకరు కొట్టి నలిపేస్తున్నారు।
Verse 8
गोत्राणां नामधेयानां कुलानां चैव मारिष | श्रवणाद्धि विजानीम: पञ्चालान् कुरुभि: सह,आर्य! नाम, गोत्र और कुलोंका परिचय सुनकर ही हमलोग उस समय कौरवोंके साथ युद्ध करनेवाले पांचालोंको पहचान पाते थे
సంజయుడు పలికెను—హే ఆర్యా! గోత్రనామాలు, వ్యక్తినామాలు, కులపరిచయాలు వినడం వల్లనే ఆ సమయంలో కురువులతో కలిసి యుద్ధానికి వచ్చిన పాంచాలులను మేము గుర్తించగలిగాము।
Verse 9
तेडन्योन्यं समरे योधा: शरशक्तिपरश्वथै: । प्रैथयन् परलोकाय विचरन्तो हभीतवत्,उस समरांगणमें वे समस्त योद्धा निर्भय-से विचरते हुए बाण, शक्ति और फरसोंकी मारसे एक-दूसरेको परलोक भेज रहे थे
సంజయుడు పలికెను—ఆ సమరభూమిలో వారు అందరూ నిర్భయంగా సంచరిస్తూ బాణాలు, శక్తులు, పరశువుల దెబ్బలతో ఒకరినొకరు పరలోకానికి పంపుతున్నారు।
Verse 10
शरा दश दिशो राजंस्तेषां मुक्ता: सहस्रशः । न भ्राजन्ते यथातत्त्वं भास्करे5स्तंगतेडपि च
సంజయుడు పలికెను—రాజా! వారి చేత విడిచిన వేలాది బాణాలు దశదిశలలో వ్యాపించాయి; కాని సూర్యుడు అస్తమించడంతో అవి తమ నిజమైన ప్రకాశంతో మెరవలేకపోయాయి।
Verse 11
तथा प्रयुध्यमानेषु पाण्डवेयेषु भारत । दुर्योधनो महाराज व्यवागाहत तद् बलम्
సంజయుడు పలికెను—హే భారతా! పాండవులు ఈ విధంగా ఘోర సమరంలో నిమగ్నులై ఉండగా, మహారాజ దుర్యోధనుడు ఆ సేనలోకి దూసుకెళ్లాడు।
Verse 12
भरतवंशी महाराज! जब इस प्रकार पाण्डवसैनिक युद्ध कर रहे थे, उस समय दुर्योधनने उस सेनामें प्रवेश किया ।।
సంజయుడు పలికెను—సైంధవుని వధ వల్ల అతడు తీవ్రమైన దుఃఖంతో నిండిపోయాడు. అందుచేత ‘నేను మరణించవలసిందే’ అని నిర్ణయించుకొని శత్రుసేనలోకి ప్రవేశించాడు।
Verse 13
नादयन् रथघोषेण कम्पयन्निव मेदिनीम् । अभ्यवर्तत पुत्रस्ते पाण्डवानामनीकिनीम्,अपने रथकी घरघराहटसे दिशाओंको प्रतिध्वनित करता और पृथ्वीको कँपाता हुआ- सा आपका पुत्र पाण्डव-सेनाके सम्मुख आया
రథఘోషంతో దిక్కులను నాదింపజేస్తూ, భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లుగా, నీ కుమారుడు పాండవుల సేనావ్యూహం వైపు దూసుకెళ్లాడు।
Verse 14
स संनिपातस्तुमुलस्तस्य तेषां च भारत । अभवत् सर्वसैन्यानामभावकरणो महान्
ఓ భారతా! అతని సేనలకూ వారి సేనలకూ మధ్య జరిగిన ఆ ఢీకొట్టు ఘోరంగా, తుములంగా మారింది—అది అన్ని వైపుల సేనలకు మహావినాశకారిణిగా నిలిచింది।
Verse 15
भारत! पाण्डव-सैनिकों तथा दुर्योधनका वह भयंकर संग्राम समस्त सेनाओंका महान् विनाश करनेवाला था ।।
మధ్యాహ్న సూర్యుడు తన కిరణాలతో మండిపోతున్నట్లే, నీ కుమారుడు యుద్ధమధ్యంలో బాణవృష్టి తేజస్సుతో దహించేవాడిలా ప్రకాశించాడు।
Verse 16
पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये
శత్రువిజయ యుద్ధంలో వారి ఉత్సాహం పారిపోవడానికే పరిమితమైంది; నిలిచి పోరాడే ధైర్యం క్షీణించింది।
Verse 17
रुक्मपुड्खै: प्रसन्नाग्रैस्तव पुत्रेण धन्विना
బంగారు పుంఖాలతో అలంకరించబడిన, సుగుణంగా పదునైన అగ్రభాగాలున్న బాణాలతో నీ కుమారుడు ధనుర్ధరుడు (వారిని) గాయపరిచాడు।
Verse 18
न तादृशं रणे कर्म कृतवन्तस्तु तावका:
సంజయుడు అన్నాడు—మీ యోధులు యుద్ధంలో అలాంటి కార్యాన్ని చేయలేదు; అటువంటి పరాక్రమం వారిలో ఎవరిలోనూ కనబడలేదు।
Verse 19
यादृशं कृतवान् राजा पुत्रस्तव विशाम्पते । प्रजानाथ! आपके सैनिकोंने रणभूमिमें वैसा पराक्रम नहीं किया था, जैसा कि आपके पुत्र राजा दुर्योधनने किया ।। पुत्रेण तव सा सेना पाण्डवी मथिता रणे
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ విశాంపతే, ఓ ప్రజానాథా! నీ కుమారుడు రాజు దుర్యోధనుడు చేసినట్లైన పరాక్రమాన్ని నీ సైనికులు యుద్ధభూమిలో చేయలేకపోయారు। నీ కుమారుడే యుద్ధంలో పాండవ సేనను మథించాడు।
Verse 20
क्षीणतोयानिलाकंभ्यां हतत्विडिव पद्मिनी
సంజయుడు అన్నాడు—అది నీరు క్షీణించి, గాలి మరియు తాపం వల్ల కమలాల కాంతి నశించిన పద్మినీ సరస్సులా కనిపించింది।
Verse 21
पाण्डुसेनां हतां दृष्टवा तव पुत्रेण भारत
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ భారత (ధృతరాష్ట్రా)! నీ కుమారుడు పాండవ సేనను సంహరించినదాన్ని చూసి…
Verse 22
भीमसेनपुरोगास्तु पञ्चाला: समुपाद्रवन् | भारत! आपके पुत्रद्वारा पाण्डव-सेनाको मारी गयी देख पांचालोंने भीमसेनको अगुआ बनाकर उसपर आक्रमण किया || २१ $ || स भीमसेनं दशभिमद्ीपुत्रौ त्रिभिस्त्रिभि:
సంజయుడు అన్నాడు—భీమసేనుడిని ముందుంచి పాంచాలులు దాడికి ఉప్పొంగి వచ్చారు। ఓ భారతా! నీ కుమారుడు పాండవ సేనను సంహరించినదాన్ని చూసి, వారు భీమసేనుడిని నాయకుడిగా చేసుకొని అతనిపై ప్రతిదాడి చేశారు।
Verse 23
विराटद्रुपदौ षड़भि: शतेन च शिखण्डिनम् | धृष्टद्युम्नं च सप्तत्या धर्मपुत्रं च सप्तभि:
సంజయుడు పలికెను—విరాటుడు, ద్రుపదుడు శిఖండిని ఆరు వందల బాణాలతో, ధృష్టద్యుమ్నుని డెబ్బై బాణాలతో, ధర్మపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుని ఏడు బాణాలతో గాయపరిచిరి.
Verse 24
केकयांश्वैव चेदींश्व बहुभिर्निशितै: शरै: । उस समय दुर्योधनने भीमसेनको दस, माद्रीकुमारों-को तीन-तीन, विराट और द्रुपदको छः:-छ:, शिखण्डीको सौ, धृष्टद्युम्नको सत्तर, धर्मपुत्र युधिष्ठिको सात और केकय तथा चेदिदेशके सैनिकोंको बहुत-से तीखे बाण मारे || २२-२३ $ ।।
సంజయుడు పలికెను—దుర్యోధనుడు కేకయులనూ చేదీలనూ అనేక పదునైన బాణాలతో కొట్టెను. సాత్యకిని ఐదు బాణాలతో గాయపరచి, ద్రౌపదేయులను ఒక్కొక్కరిని మూడు బాణాల చొప్పున వేదించాడు.
Verse 25
घटोत्कचं च समरे विद्ध्वा सिंह इवानदत् । फिर सात्यकिको पाँच बाणोंसे घायल करके द्रौपदीपुत्रोंकी तीन-तीन बाण मारे। तत्पश्चात् समरभूमिमें घटोत्कचको घायल करके दुर्योधनने सिंहके समान गर्जना की ।।
సంజయుడు పలికెను—సమరరంగంలో ఘటోత్కచుని వేదించి దుర్యోధనుడు సింహంలా గర్జించాడు.
Verse 26
शरैरवचकर्तोंग्रै: क्रुद्धो 5न्तक इव प्रजा: । उस महायुद्धमें हाथियोंसहित सैकड़ों दूसरे योद्धाओंको क्रोधमें भरे हुए दुर्योधनने अपने भयंकर बाणोंद्वारा उसी प्रकार काट डाला, जैसे यमराज प्रजाका विनाश करते हैं ।।
సంజయుడు పలికెను—ఆ మహాయుద్ధంలో క్రోధావేశుడైన దుర్యోధనుడు తన పదునైన, భయంకరమైన బాణాలతో ఏనుగులతో సహా వందలాది యోధులను అంతకుడు (యముడు) ప్రజలను నాశనం చేయునట్లు కోసివేశాడు. అతని శిలీముఖ బాణాలచేత వధింపబడుతున్న పాండవ సేన చిత్తుచిత్తుగా క్షీణించి వ్యాకులమైంది.
Verse 27
त॑ तपन्तमिवादित्यं कुरुराजं महाहवे
సంజయుడు పలికెను—ఆ మహాసమరంలో కురు రాజు దుర్యోధనుడు మండుచున్న సూర్యునివలె కనిపించాడు—దీప్తిమంతుడు, అప్రతిహతుడు, ఎదుర్కొనుటకు దుర్లభుడు.
Verse 28
ततो युधिष्ठटिरो राजा कुपितो राजसत्तम
అప్పుడు రాజా యుధిష్ఠిరుడు కోపంతో, ఓ రాజశ్రేష్ఠా, పలికెను।
Verse 29
तावुभौ युधि कौरव्यौ समीयतुररिंदमौ
ఆ ఇద్దరు కౌరవ వీరులు, శత్రుదమనులు, యుద్ధమధ్యంలో పరస్పరం ఎదురయ్యిరి।
Verse 30
ततो दुर्योधन: क्रुद्धः शरै:ः संनतपर्वभि:
అప్పుడు క్రోధంతో దుర్యోధనుడు బాగా వంగిన, దృఢసంధుల బాణాలతో దాడి చేసెను।
Verse 31
इन्द्रसेनं त्रिभिश्वैव ललाटे जध्निवान् नृप
ఓ నృపా, అతడు ఇంద్రసేనుని మూడు బాణాలతో నుదుటి మీద కొట్టి పడగొట్టెను।
Verse 32
धनुश्न पुनरन्येन चकर्तास्थ महारथ:
ఆ మహారథి యుద్ధంలో స్థిరంగా నిలిచి, మరొక (శస్త్రం/బాణం) తో మళ్లీ మళ్లీ ధనుస్సును కోసెను.
Verse 33
ततो युधिष्ठिर: क्रुद्धों निमेषादिव कार्मुकम्
అప్పుడు యుధిష్ఠిరుడు కోపంతో మండిపడి, క్షణమాత్రంలో—కన్ను మిటకరించేలోపే—ధనుస్సును పట్టుకొని యుద్ధానికి సిద్ధతను ప్రకటించాడు।
Verse 34
अन्यदादाय वेगेन कौरवं प्रत्यवारयत् । तब राजा युधिष्ठिरने कुपित हो पलक मारते-मारते दूसरा धनुष हाथमें ले लिया और बड़े वेगसे कुरुवंशी दुर्योधनको रोका ।।
తర్వాత అతడు క్షణంలోనే మరో ధనుస్సును వేగంగా పట్టుకొని కౌరవుడు—దుర్యోధనుడిని—ఆపాడు. శత్రువులను సంహరిస్తున్నప్పుడు అతని స్వర్ణపృష్ఠమైన మహాధనుస్సు దృఢ ప్రతిఘటనకు ప్రకాశించే సాధనంగా కనిపించింది।
Verse 35
विव्याध चैनं दशभि: सम्यगस्तै: शितै: शरैः
అప్పుడు అతడు పది సరిగా లక్ష్యించిన, క్షురధార బాణాలతో అతనిని నిశితంగా గాయపరిచాడు।
Verse 36
ततः परिवृता योधा: परिवत्रुर्युधिष्तिरम्
అప్పుడు యోధులు దగ్గరికి చేరి యుధిష్ఠిరుడిని పూర్తిగా చుట్టుముట్టారు।
Verse 37
वृत्रहत्यै यथा देवा: परिवत्रु: पुरंदरम् । फिर तो भागे हुए पाण्डव-योद्धा लौट आये और युधिष्ठिरको वैसे ही घेरकर खड़े हो गये, जैसे वृत्रासुरके वधके लिये सब देवता इन्द्रको घेरकर खड़े हुए थे ।।
వృత్రవధార్థం దేవతలు పురందరుడైన ఇంద్రుని చుట్టుముట్టినట్లే, పారిపోయి తిరిగి వచ్చిన పాండవ యోధులు రాజు యుధిష్ఠిరుడిని చుట్టుముట్టి నిలిచారు. అప్పుడు, ఓ మారిష, యుధిష్ఠిరుడు నీ కుమారుని ఎదుట సూర్యకిరణాలవలె జ్వలించే, అత్యంత ఉగ్రమైన, అడ్డుకోలేని బాణాన్ని ఎత్తుకున్నాడు।
Verse 38
स तेनाकर्णमुक्तेन विद्धो बाणेन कौरव:
సంజయుడు పలికెను—చెవి వరకూ లాగి విడిచిన ఆ బాణంతో విద్ధుడై ఆ కౌరవ యోధుడు చీలిపోయెను; యుద్ధోన్మాదంలో నైపుణ్యమూ సంకల్పమూ క్షణంలోనే ఘాతుక గాయమవుతాయి.
Verse 39
ततः पाञ्चाल्यसेनानां भूशमासीद् रवो महान्
సంజయుడు పలికెను—ఆపై పాంచాల సేనల్లో మహా గర్జన లేచెను. పూజ్య రాజేంద్రా! ఆ సమయంలో హర్షించిన పాంచాల సైనికులు అన్ని వైపులా “రాజా దుర్యోధనుడు హతుడయ్యాడు” అని అరచి అపార కోలాహలం చేసిరి. ఆ గందరగోళంలో బాణాల భయంకర శబ్దమూ వినబడెను.
Verse 40
हतो राजेति राजेन्द्र मुदितानां समन््ततः । बाणशब्दरवश्षोग्र: शुश्रुवे तत्र मारिष
రాజేంద్రా! “రాజు హతుడయ్యాడు” అని ఆనందించినవారు అన్ని వైపులా కోలాహలం చేసిరి; మారిషా! అక్కడ బాణాల ఘోరమైన, తీవ్రమైన ధ్వనিও వినబడెను.
Verse 41
अथ द्रोणो द्रुतं तत्र प्रत्यदृश्यत संयुगे । ह्ृष्टो दुर्योधनश्वापि दृढमादाय कार्मुकम्
సంజయుడు పలికెను—ఆపై సంగ్రామంలో ద్రోణుడు త్వరగా అక్కడ మళ్లీ దర్శనమిచ్చెను. దుర్యోధనుడూ హర్షించి దృఢంగా తన ధనుస్సును పట్టుకొనెను.
Verse 42
प्रत्युद्ययुस्तं त्वरिता: पज्चाला जयगृद्धिन:
సంజయుడు పలికెను—విజయాకాంక్షతో పాంచాలులు వేగంగా అతనిని ఎదుర్కొనుటకు ముందుకు దూకిరి; కాని దుర్యోధనుని రక్షించుటకై ద్రోణాచార్యుడు వారిని యుద్ధంలో అలా సంహరించెను, ఎలా అంటే ప్రచండ వాయువు ఎత్తిన మేఘాలను సూర్యుడు చెదరగొట్టునట్లు.
Verse 43
तान् द्रोण: प्रतिजग्राह परीप्सन् कुरुसत्तमम् | चण्डवातोदधुतान् मेघान् निघ्नन् रश्मिमुचो यथा
కురుశ్రేష్ఠుడైన దుర్యోధనుని కాపాడాలనే ఉద్దేశంతో ద్రోణాచార్యుడు ఆ యోధులను ఎదుర్కొని వారిని సంహరించాడు—ఎలా అయితే ఉగ్రవాయువు తోసుకొచ్చిన మేఘాలను కిరణదాత సూర్యుడు చెదరగొడతాడో అలా।
Verse 44
ततो राजन् महानासीत् संग्रामो भूरिवर्धन: । तावकानां परेषां च समेतानां युयुत्सया
ఆపై, ఓ రాజా, యుద్ధేచ్ఛతో సమవేతమైన మీ సైన్యమూ శత్రుసైన్యమూ ఢీకొని, సంహారంతో మరింత పెరిగే మహాసంగ్రామం చెలరేగింది।
Verse 153
न शेकुर्भ्रातरं युद्धे पाण्डवा: समुदीक्षितुम् | जैसे अपनी किरणोंसे तपते हुए दोपहरके सूर्यकी ओर कोई देख नहीं पाता
పాండవులు యుద్ధంలో తమ సోదరుని వైపు చూడలేకపోయారు। ఎలా అయితే తన కిరణాలతో మండే మధ్యాహ్న సూర్యుని ఎవరూ తేరి చూడలేరో, అలాగే సేన మధ్యభాగంలో నిలిచి బాణజ్వాలలతో శత్రువులను దహింపజేస్తున్న మీ కుమారుడు—వారి సోదరుడైన దుర్యోధనుని—ఆ యుద్ధస్థలంలో వారు తట్టుకోలేక చూచలేకపోయారు।
Verse 163
पर्यधावन्त पञ्चाला वध्यमाना महात्मना | महामनस्वी दुर्योधनकी मार खाकर पांचाल सैनिक इधर-उधर भागने लगे। अब वे पलायन करनेमें उत्साह दिखा रहे थे। उनमें शत्रुओंको जीतनेका उत्साह नहीं रह गया था
మహాత్ముడైన దుర్యోధనుని దెబ్బలకు నలిగిన పాంచాల యోధులు దిక్కులు పట్టి పరుగులు తీశారు; ఇక వారికి విజయాసక్తి కాక, పారిపోవాలనే ఉత్సాహమే మిగిలింది।
Verse 176
अर्द्यमाना: शरैस्तूर्ण न्न्यपतन् पाण्डुसैनिका: । आपके धरनुर्धर पुत्रके द्वारा चलाये हुए सुवर्णमय पंख तथा चमकती हुई धारवाले बाणोंसे पीड़ित होकर बहुतेरे पाण्डव-सैनिक तुरंत धराशायी हो गये
మీ ధనుర్ధర కుమారుడు సంధించిన బంగారు రెక్కలతో, మెరిసే పదునైన ధారలతో కూడిన బాణాల దెబ్బలకు బాధపడుతూ పాండవ సైనికులు అనేకులు వెంటనే నేలకొరిగారు।
Verse 193
नलिनी द्विरदेनेव समन्तात् फुल्लपड्कजा । जैसे हाथी सब ओरसे खिले हुए कमलपुष्पोंसे सुशोभित पोखरेको मथ डालता है, उसी प्रकार आपके पुत्रने रणभूमिमें पाण्डव-सेनाको मथ डाला
సంజయుడు పలికెను— వికసించిన పద్మాలతో చుట్టూరా శోభించే నలినిని ఏనుగు మథించి కల్లోలపరచినట్లే, మీ కుమారుడు యుద్ధభూమిలో పాండవసేనను మథించి చెల్లాచెదురు చేసెను।
Verse 206
बभूव पाण्डवी सेना तव पुत्रस्य तेजसा । जैसे हवा और सूर्यसे पानी सूख जानेके कारण पद्चिनी हतप्रभ हो जाती है, उसी प्रकार आपके पुत्रके तेजसे तप्त होकर पाण्डव-सेना श्रीहीन हो गयी थी
సంజయుడు పలికెను— మీ కుమారుని తేజస్సుతో పాండవసేన హతప్రభమైంది। గాలి, సూర్యుల వల్ల నీరు ఎండిపోతే పద్మినీ కాంతి కోల్పోయినట్లే, అతని తేజస్సుకు తపించి పాండవసేన శోభాహీనమైంది।
Verse 266
तव पुत्रेण संग्रामे विदुद्राव नराधिप । नरेश्वर! उस संग्राममें आपके पुत्रके चलाये हुए बाणोंकी मार खाकर पाण्डव-सेना इधर-उधर भागने लगी
సంజయుడు పలికెను— నరాధిపా! ఆ సంగ్రామంలో మీ కుమారుడు విడిచిన బాణవర్షానికి తగిలి పాండవసేన దిశదిశలకు చెదిరి పారిపోయెను।
Verse 273
नाशकन् वीक्षितुं राजन् पाण्डुपुत्रस्य सैनिका: । राजन्! उस महासमरमें तपते हुए सूर्यके समान कुरुराज दुर्योधनकी ओर पाण्डव- सैनिक देख भी न सके
సంజయుడు పలికెను— రాజా! ఆ మహాసమరంలో మండే సూర్యునివలె ప్రకాశించే కురురాజు దుర్యోధనుని వైపు పాండుపుత్రుల సైనికులు చూడగలుగలేదు కూడా।
Verse 286
अभ्यधावत् कुरुपतिं तव पुत्र जिघांसया । नृपश्रेष्ठ) तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए राजा युधिष्ठिर आपके पुत्र कुरुराज दुर्योधनको मार डालनेकी इच्छासे उसकी ओर दौड़े
సంజయుడు పలికెను— నృపశ్రేష్ఠా! ఆపై క్రోధంతో నిండిన యుధిష్ఠిరుడు, మీ కుమారుడైన కురుపతి దుర్యోధనుని సంహరించాలనే సంకల్పంతో అతని వైపు దూసుకెళ్లెను।
Verse 293
स्वार्थहेतो: पराक्रान्तौ दुर्योधनयुधिष्ठिरी । शत्रुओंका दमन करनेवाले वे दोनों कुरुवंशी वीर दुर्योधन और युधिष्ठिर अपने-अपने स्वार्थके लिये युद्धमें पराक्रम प्रकट करते हुए एक-दूसरेसे भिड़ गये
తమ తమ స్వార్థప్రయోజనాల చేత ప్రేరితులై, శత్రుదమనకారులైన కురువంశ వీరులు దుర్యోధనుడు మరియు యుధిష్ఠిరుడు యుద్ధభూమిలో తమ తమ లక్ష్యాల కోసం పరాక్రమం ప్రదర్శిస్తూ పరస్పరం ఎదురెదురుగా దూసుకొచ్చి సమరంలో నేరుగా ఢీకొని యుద్ధం ప్రారంభించారు।
Verse 303
विव्याध दशभिस्तूर्ण ध्वजं चिच्छेद चेषुणा । तब दुर्योधनने कुपित होकर झुकी हुई गाँठवाले दस बाणोंद्वारा तुरंत ही युधिष्ठिरको घायल कर दिया और एक बाणसे उनका ध्वज भी काट डाला
అప్పుడు కోపోద్రిక్తుడైన దుర్యోధనుడు వంకర ముడివున్న పది బాణాలతో వెంటనే యుధిష్ఠిరుని గాయపరచి, ఒక్క బాణంతో అతని ధ్వజాన్ని కూడా కోసివేశాడు।
Verse 313
सारथिं दयितं राज्ञ: पाण्डवस्य महात्मन: । नरेश्वर! उन्होंने तीन बाणोंद्वारा महात्मा पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिरके प्रिय सारथि इन्द्रसेनको उसके ललाट-प्रदेशमें चोट पहुँचायी
నరేశ్వరా! వారు మూడు బాణాలతో మహాత్ముడైన పాండుపుత్ర రాజు యుధిష్ఠిరుని ప్రియ సారథి ఇంద్రసేనుని నుదుటి భాగంలో గాయపరిచారు।
Verse 326
चतुर्भिश्नतुरश्चैव बाणैरविव्याध वाजिन: । फिर दूसरे बाणसे महारथी दुर्योधनने राजा युधिष्ठिरका धनुष भी काट दिया और चार बाणोंसे उनके चारों घोड़ोंको बींध डाला
తర్వాత మరో బాణంతో మహారథి దుర్యోధనుడు రాజు యుధిష్ఠిరుని ధనుస్సును కూడా కోసివేసి, నాలుగు బాణాలతో అతని నాలుగు గుర్రాలను ఛేదించాడు।
Verse 346
भल्लाभ्यां पाण्डवो ज्येष्ठस्त्रिधा चिच्छेद मारिष | माननीय नरेश! ज्येष्ठ पाण्डव युधिष्ठिरने दो भल्ल मारकर शत्रुओंके संहारमें लगे हुए दुर्योधनके सुवर्णमय पृष्ठवाले विशाल धनुषके तीन टुकड़े कर डाले
మాన్య నరేశ్వరా! జ్యేష్ఠ పాండవుడైన యుధిష్ఠిరుడు రెండు భల్ల బాణాలు సంధించి, శత్రుసంహారానికి సిద్ధమైన దుర్యోధనుని స్వర్ణపృష్ఠముగల మహా ధనుస్సును మూడు ముక్కలుగా చీల్చివేశాడు।
Verse 373
हा हतो$सीति राजानमुक्त्वामुज्चद् युधिष्ठिर: । आर्य! तदनन्तर राजा युधिष्ठिरने आपके पुत्र राजा दुर्योधनपर सूर्यकिरणोंके समान तेजस्वी, अत्यन्त भयंकर तथा अनिवार्य बाण यह कहकर चलाया कि “हाय! तुम मारे गये”
సంజయుడు అన్నాడు— “హాయ్! నీవు హతుడవు” అని రాజునితో పలికి యుధిష్ఠిరుడు సూర్యకిరణాలవలె తేజస్సుగల, అత్యంత భయంకరమైన, తప్పనిసరిగా తాకే బాణాలను దుర్యోధనునిపై విడిచెను।
Verse 383
निषसाद रथोपस्थे भृशं सम्मूढचेतन: । कानोंतक खींचकर चलाये हुए उस बाणसे घायल हो कुरुवंशी दुर्योधन अत्यन्त मूर्च्छित हो गया और रथके पिछले भागमें धम्मसे बैठ गया
సంజయుడు అన్నాడు— ఆ బాణఘాతంతో గాయపడి, మనస్సు పూర్తిగా మోహితమై కురువంశీయుడైన దుర్యోధనుడు ఘోర మూర్ఛలో పడి రథపు వెనుక భాగంలో బలంగా కూలి కూర్చున్నాడు।
Verse 413
तिष्ठ तिछेति राजानं ब्रुवन् पाण्डवमभ्ययात् | तत्पश्चात् तुरंत ही वहाँ युद्धस्थलमें द्रोणाचार्य दिखायी दिये। इधर
“నిలుచు, నిలుచు” అని రాజునితో పలుకుతూ పాండవుడు ముందుకు దూసుకొచ్చెను. ఆ తరువాత వెంటనే యుద్ధస్థలంలో ద్రోణాచార్యుడు కూడా దర్శనమిచ్చెను. ఇటు దుర్యోధనుడు హర్షోత్సాహాలతో నిండిపోయి, దృఢమైన ధనుస్సును చేతబట్టి “నిలుచు, నిలుచు” అని పలుకుతూ పాండుపుత్రుడైన రాజు యుధిష్ఠిరునిపై దాడి చేశాడు।
Verse 3536
मर्म भित्त्वा तु ते सर्वे संलग्ना: क्षितिमाविशन् | साथ ही
సంజయుడు అన్నాడు— వారు సరిగ్గా లక్ష్యించి విడిచిన పది పదునైన బాణాలతో దుర్యోధనునికీ గాయపరిచారు. ఆ బాణాలన్నీ దుర్యోధనుని మర్మస్థానాలను ఛేదించి, లోపలే గట్టిగా చిక్కుకొని, దేహాన్ని చీల్చుకుంటూ చివరకు భూమిలోకి దూరిపోయాయి।
Frequently Asked Questions
The tension between appropriate mourning for a fallen ally and the leader’s obligation to interpret events strategically; Kṛṣṇa must acknowledge grief while emphasizing that the loss also prevents a larger catastrophe.
Outcomes should be evaluated through causal structure and future risk: emotional reactions are natural, but wise judgment requires seeing how a painful event can constrain a greater danger and thereby serve a protective purpose.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is instructional through narrative reasoning—modeling how to derive clarity and steadiness (prasāda) from analysis amid destabilizing circumstances.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.