Shloka 54
अलंबलवधः (Alaṃbala-vadhaḥ) / The Slaying of Alaṃbala and the Advance toward Karṇa
तयोरनवरयो राजन् सारथ्यं दारुकस्य च । महाराज! उन दोनोंका वह संग्राम देखकर सबके चित्तमें मोह छा गया। राजन! सभी दर्शकके समान उन दोनों नरश्रेष्ठ वीरोंके उस अतिमानव युद्धको और दारुकके सारथ्य कर्मको देखने लगे। हाथी, घोड़े, रथ और मनुष्योंसे युक्त वह चतुरंगिणी सेना भी युद्धसे उपरत हो गयी थी ।। ५२-५३ $ || गतप्रत्यागतावृत्तैर्मण्डलै: संनिवर्तनै:,रथपर बैठे हुए कश्यपगोत्रीय सारथि दारुकके रथ-संचालनकी गमन, प्रत्यागमन, आवर्तन, मण्डल तथा संनिवर्तन आदि विविध रीतियोंसे आकाशमें खड़े हुए देवता, गन्धर्व और दानव भी चकित हो उठे तथा कर्ण और सात्यकिके युद्धको देखनेके लिये अत्यन्त सावधान हो गये। वे दोनों बलवान् वीर रणभूमिमें एक-दूसरेसे स्पर्धा रखते हुए अपने-अपने मित्रके लिये पराक्रम दिखा रहे थे
sañjaya uvāca | tayor anavarayo rājan sārathyaṃ dārukasya ca | tayor yuddhaṃ mahārāja dṛṣṭvā sarveṣu cetasu mohaḥ samajāyata | sarve darśakavat te tu tayor naraśreṣṭhayor yuddham atimānuṣam | dārukasya ca sārathyakarma paśyantaḥ samupāviśan | hastyaśvarathapattibhir yuktā catur-aṅgiṇī camūr api yuddhād uparatābhavat || gatapratyāgatāvṛttair maṇḍalaiḥ saṃnivartanaiḥ | dārukasya rathasthasya rathacaryā-viśeṣataḥ | ākāśasthā devagandharvadānavāś ca vismitāḥ | karṇasātyakiyuddhaṃ draṣṭuṃ susamāhitā babhūvuḥ | ubhau balavatau vīrau raṇabhūmau parasparaṃ spardhamānau svasvamitrasya kṛte parākramaṃ pradarśayām āsa tu ||
సంజయుడు పలికెను—రాజా, ఆ ఇద్దరి నిరంతర సంగ్రామమును, దారుకుని సారథ్య నైపుణ్యమును చూచి అందరి చిత్తములపై మోహం కమ్మెను। మహారాజా, దర్శకులు ఆ ఇద్దరు నరశ్రేష్ఠ వీరుల అతిమానుష యుద్ధమును, దారుకుని కట్టెలపై (లగాముపై) అపూర్వ పట్టు నైపుణ్యమును మంత్రముగ్ధులై ఏకాగ్రంగా చూచిరి। ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, పాదాతులు కల చతురంగిణీ సైన్యమూ యుద్ధం ఆపి నిశ్శబ్దమైంది। రథం ముందుకు సాగుట, వెనుదిరుగుట, చక్రాకార మలుపులు, వలయాలు, అకస్మాత్తు మళ్లింపులు వంటి విభిన్న చలనరీతులతో దారుకుడు ఆకాశస్థ దేవ, గంధర్వ, దానవులను సైతం ఆశ్చర్యపరచెను; కర్ణ-సాత్యకి ద్వంద్వాన్ని చూడటానికి వారు అత్యంత అప్రమత్తులయ్యిరి। ఆ ఇద్దరు బలవంతులైన వీరులు రణభూమిలో పరస్పర పోటీతో తమ తమ మిత్రుల కొరకు పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించిరి।
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how extraordinary skill and valor can overwhelm even a battlefield, drawing all minds into moha (stunned fascination). Ethically, it underscores the warrior ideal of displaying parākrama not for private gain but for one’s mitra—loyalty and duty to allies—while also warning that spectacle can momentarily suspend discernment and action.
Sañjaya describes a climactic duel between Karṇa and Sātyaki. Daruka’s exceptional chariot-driving—advances, retreats, circles, and reversals—astonishes even celestial beings. The fighting pauses as soldiers and spectators alike stop to watch the superhuman contest.