Adhyaya 143
Adhyāya 143: Nocturnal duels—Nākuli and Citraseṇa; Vṛṣasena’s assault; Duḥśāsana vs Prativindhya
Upa-parva: Night Engagements and Multi-front Duels (Droṇa-parva context unit)
Saṃjaya reports a sequence of concurrent engagements. First, Citraseṇa (son of Śatānīka) attempts to check Śatānīka’s opponent, but Nākuli (Nakula’s son) strikes Citraseṇa with heavy missiles; Citraseṇa counters and wounds Śatānīka again. Nākuli then disrupts Citraseṇa’s combat capability by stripping armor and cutting the standard and bow; Citraseṇa, though disarmed and de-horsed, secures another bow and continues, later remounting onto Hārdikya’s chariot after his own chariot is disabled. In a parallel front, Vṛṣasena (Karna’s son) advances against Drupada and the Somaka contingent aiming at Droṇa, exchanging dense volleys with Yajñasena/Drupada; the Somakas, pressured, retreat amid lamp-lit night imagery and battlefield debris. Vṛṣasena is described as standing out among many kings, then moving toward Yudhiṣṭhira’s position after defeating Somaka heroes. Another duel follows: Duḥśāsana meets Prativindhya; both exchange precise strikes, with Duḥśāsana disabling horses, charioteer, and standard, while Prativindhya continues fighting even when temporarily without a chariot by taking another conveyance. The chapter closes by emphasizing the harshness of the night battle and its escalating lethality as a systemic condition rather than a single contest.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं कि रण-सागर में त्रिगर्तों के सुवर्ण-ध्वजों के बीच सात्यकि अद्भुत वेग से आगे बढ़ रहा है—मानो अकेला ही एक धारा को चीरता हुआ प्रवाह। → त्रिगर्त महाधनुर्धर रथ-समूह बनाकर सात्यकि को चारों ओर से घेर लेते हैं और शर-वृष्टि से उसे दबाने लगते हैं। उधर कृष्ण-अर्जुन की दृष्टि में सात्यकि का आगमन एक साथ आशा और चिंता जगाता है—क्योंकि वह धर्मराज की खोज में निकला था, फिर यहाँ क्यों? → सात्यकि को आते देख केशव अर्जुन से कहते हैं—‘देखो, शैनेय तुम्हारे पदचिह्नों का अनुसरण करता हुआ आ रहा है।’ सात्यकि अर्जुन को बताता है कि वह धर्मराज की कुशल-खोज में अनेक श्रेष्ठ योद्धाओं को मारकर यहाँ पहुँचा है; पर साथ ही यह संकेत भी देता है कि पीछे धर्मराज की सुरक्षा और द्रोण का भय—दोनों का संकट बना हुआ है। → अर्जुन के भीतर द्वंद्व तीव्र होता है: जयद्रथ-वध का संकल्प, सूर्यास्त की दौड़, थके घोड़े-रथ, और पीछे धर्मराज पर द्रोण का दबाव—इन सबके बीच सात्यकि का लौट आना एक चेतावनी बन जाता है। संवाद से स्पष्ट होता है कि युद्ध-योजना में एक दरार पड़ चुकी है और निर्णय का भार अर्जुन-कृष्ण पर आ गया है। → क्या अर्जुन सात्यकि को फिर धर्मराज की ओर भेजेगा या उसे अपने साथ रखकर जयद्रथ-वध की घड़ी में शक्ति बढ़ाएगा—और इस बीच द्रोण धर्मराज को बंदी बनाने में सफल तो नहीं हो जाएगा?
Shlokas
Verse 1
है २ बछ। है २ >> एकचत्वारिंशर्दाधिकशततमो< ध्याय: सात्यकिका अद्भुत पराक्रम
సంజయుడు పలికెను—రాజా! మహాబాహు సాత్యకి తక్షణం చేయవలసిన కార్యాలలో అత్యంత వేగవంతుడు; ధనంజయుని విజయాన్ని కోరువాడు. అతడు అనంతమైన సేనాసముద్రంలోకి దూసుకుపోయి దుఃశాసనుని రథంపై దాడి చేయుటకు సిద్ధమై ఉన్నాడని చూసి (శత్రువీరులు) అతనిని అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టిరి।
Verse 2
त्रिगर्तानां महेष्वासा: सुवर्णविकृतध्वजा: । सेनासमुद्रमाविष्टमनन्तं पर्यवारयन्
సంజయుడు పలికెను—రాజా! బంగారంతో అలంకరించిన ధ్వజాలు కలిగిన త్రిగర్తుల మహాధనుర్ధరులు, అనంత సేనాసముద్రంలోకి ప్రవేశించిన ఆ (సాత్యకి)ని అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టిరి।
Verse 3
अथैनं रथवंशेन सर्वतः संनिवार्य ते । अवाकिरन् शरव्रातै: क्रुद्धा: परमधन्विन:,रथसमूहद्वारा सब ओरसे सात्यकिको अवरुद्ध करके उन परम धनुर्धर योद्धाओंने उनपर क्रोधपूर्वक बाणसमूहोंकी वर्षा आरम्भ कर दी
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు ఆ పరమధనుర్ధరులు రథాల వరుసను అడ్డుగోడగా చేసి అతనిని అన్ని వైపులా నిలువరించి, కోపంతో అతనిపై బాణవర్షం కురిపించిరి।
Verse 4
अजयदू राजपुत्रांस्तान् भ्राजमानान् महारणे । एक: पज्चाशतं शत्रून् सात्यकि: सत्यविक्रम:
సంజయుడు పలికెను—ఆ మహాసమరంలో యుద్ధశోభతో ప్రకాశించే ఆ రాజకుమారులను, సత్యవిక్రముడైన సాత్యకి ఒంటరిగా పరాజయపరిచెను; ఒక్కడే యాభై మంది శత్రువులను జయించెను।
Verse 5
सम्प्राप्प भारतीमध्यं तलघोषसमाकुलम् । असिशक्तिगदापूर्णमप्लवं सलिलं यथा
సంజయుడు పలికెను—అతడు భారతసేన మధ్యభాగంలో ప్రవేశించాడు; అక్కడ కరతాళధ్వని, యుద్ధనాదాలతో అంతా మార్మోగింది. ఖడ్గాలు, శక్తులు, గదలతో నిండిన ఆ సమూహం పడవలేని లోతైన జలప్రవాహంలా దాటలేనిదిగా కనిపించింది.
Verse 6
तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयचरितं रणे | कौरव-सेनाका वह मध्यभाग हथेलियोंके चट-चट शब्दसे गूँज उठा था। खड्ग, शक्ति तथा गदा आदि अस्त्र-शस्त्रोंसे व्याप्त था और नौकारहित अगाध जलके समान दुस्तर प्रतीत होता था। वहाँ पहुँचकर हमलोगोंने रणभूमिमें सात्यकिका अद्भुत चरित्र देखा ।।
సంజయుడు పలికెను—అక్కడ యుద్ధరంగంలో మేము శైనేయుడు (సాత్యకి) చేసిన అద్భుత కార్యాలను చూశాము. అతని వేగం అంతటి; నేను అతన్ని పడమర దిశలో చూశానంటే వెంటనే తూర్పు దిశలోనూ కనిపించేవాడు.
Verse 7
उदीची दक्षिणां प्राचीं प्रतीचीं विदिशस्तथा । नृत्यन्निवाचरच्छूरो यथा रथशतं तथा
సంజయుడు పలికెను—ఆ వీరుడు సాత్యకి నర్తిస్తున్నట్లుగా ఉత్తర, దక్షిణ, తూర్పు, పడమర మరియు మధ్యదిశలలో సంచరించెను. అతని వేగం అటువంటిది; అతడు ఒక్కడే వంద రథికుల సమానంగా కనిపించాడు.
Verse 8
तद् दृष्टवा चरितं तस्य सिंहविक्रान्तगामिन: । त्रिगर्ता: संन्यवर्तन्त संतप्ता: स्वजनं प्रति
సంజయుడు పలికెను—సింహవిక్రమంతో ముందుకు సాగుతున్న అతని ఆ కార్యాన్ని చూసి, త్రిగర్త యోధులు తమ స్వజనుల కోసం దుఃఖతప్తులై వెనుదిరిగారు.
Verse 9
तमन्ये शूरसेनानां शूरा: संख्ये न््यवारयन् । नियच्छन्त: शरव्रातैर्मत्तं द्विपमिवाड्कुशै:
సంజయుడు పలికెను—ఆపై శూరసేన దళంలోని ఇతర వీరులు యుద్ధసమరంలో బాణవర్షాలతో అతన్ని నియంత్రించి ఆపారు; ఎలా అంటే అంకుశాలతో మత్తగజాన్ని మహావతు అదుపులో పెట్టినట్లు.
Verse 10
तैर्व्यवाहरदार्यात्मा मुहूतदिव सात्यकि: । ततः कलिड्रैर्युयुधे सोडचिन्त्यबलविक्रम:
సంజయుడు పలికెను—ఆర్యహృదయుడైన సాత్యకి వారితో యుద్ధం చేసి, క్షణమాత్రంలోనే వారిని కూలదోసినట్లయ్యెను. అనంతరం అచింత్య బలపరాక్రమములు గల ఆ మహామనుడు కలింగ సైన్యముతో యుద్ధమునకు దిగెను.
Verse 11
तां च सेनामतिक्रम्य कलिड्ानां दुरत्ययाम् । अथ पार्थ महाबाहुर्धनंजयमुपासदत्,कलिंगोंकी उस दुर्जय सेनाओंको लाँधकर महाबाहु सात्यकि कुन्तीकुमार अर्जुनके निकट जा पहुँचे
సంజయుడు పలికెను—కలింగుల ఆ దురతిక్రమ్యమైన భయంకర సేనను దాటి, మహాబాహువైన సాత్యకి అప్పుడు పార్థ ధనంజయుడు (అర్జునుడు) సమీపమునకు చేరెను.
Verse 12
तरन्निव जले श्रान्तो यथा स्थलमुपेयिवान् | त॑ दृष्टवा पुरुषव्याप्र॑ं युयुधान: समाश्चसत्
సంజయుడు పలికెను—నీటిలో ఈదుతూ ఈదుతూ శ్రమించిన మనిషి నేల చేరి ఊరట పొందినట్లే, పురుషవ్యాఘ్రమైన అర్జునుని చూచి యుయుధానుడు (సాత్యకి) మహా ధైర్యాస్వాసము పొందెను.
Verse 13
तमायान्तमभिप्रेक्ष्य केशव: पार्थमब्रवीत् । असावायाति शैनेयस्तव पार्थ पदानुग:,सात्यकिको आते देख भगवान् श्रीकृष्णने अर्जुनसे कहा--'पार्थ! देखो, यह तुम्हारे चरणोंका अनुगामी शिनिपौत्र सात्यकि आ रहा है
సంజయుడు పలికెను—అతడు వస్తుండగా చూచి కేశవుడు పార్థునితో అన్నెను—“పార్థా! చూడు, నీ అడుగుజాడలను అనుసరించుచు శైనేయుడైన సాత్యకి వస్తున్నాడు.”
Verse 14
८ 000 0 कप पाप प्र कक 2276 ५ ७ पा कद एष शिष्य: सखा चैव तव सत्यपराक्रम: । सर्वान् योधांस्तृणीकृत्य विजिग्ये पुरुषर्षभ:
సంజయుడు పలికెను—“ఇతడు నీ శిష్యుడును సఖుడును; సత్యపరాక్రమముగల వీరుడు. ఈ పురుషర్షభుడు సమస్త యోధులను తృణములవలె తలచి జయించెను.”
Verse 15
एष कौरवयोधानां कृत्वा घोरमुपद्रवम् । तव प्राणै: प्रियतम: किरीटिन्नेति सात्यकि:,“किरीटधारी अर्जुन! जो तुम्हें प्राणोंके समान अत्यन्त प्रिय है, वही यह सात्यकि कौरव योद्धाओंमें घोर उपद्रव मचाकर आ रहा है
సంజయుడు అన్నాడు—హే కిరీటినీ (అర్జునా)! కౌరవ యోధుల మధ్య ఘోర కలకలం రేపి, నీ ప్రాణాలంత ప్రియుడైన సాత్యకి ముందుకు వస్తున్నాడు.
Verse 16
एष द्रोणं तथा भोजं॑ कृतवर्माणमेव च । कदर्थीकृत्य विशिखै: फाल्गुनाभ्येति सात्यकि:,'फाल्गुन! यह सात्यकि अपने बाणोंद्वारा द्रोणाचार्य तथा भोजवंशी कृतवर्माका भी तिरस्कार करके तुम्हारे पास आ रहा है
సంజయుడు అన్నాడు—హే ఫాల్గుణా! తన పదునైన బాణాలతో ద్రోణుడిని, భోజవంశీయుడైన కృతవర్మను కూడా అణచివేసి సాత్యకి వేగంగా నీ వైపు వస్తున్నాడు.
Verse 17
धर्मराजप्रियान्वेषी हत्वा योधान् वरान् वरान् । शूरश्चैव कृतास्त्रश्न फाल्गुनाभ्येति सात्यकि:
సంజయుడు అన్నాడు—హే ఫాల్గుణా! ధర్మరాజునికి ప్రియుడైన నీవు ఎలా ఉన్నావో తెలుసుకోవాలని, శూరుడూ అస్త్రనిపుణుడూ అయిన సాత్యకి అనేక మహా యోధులను సంహరించి నీ వద్దకు వస్తున్నాడు.
Verse 18
कृत्वा सुदुष्करं कर्म सैन्यमध्ये महाबल: । तव दर्शनमन्विच्छन् पाण्डवाभ्येति सात्यकि:,'पाण्डुनन्दन! महाबली सात्यकि कौरव-सेनाके भीतर अत्यन्त दुष्कर पराक्रम करके तुम्हें देखनेकी इच्छासे यहाँ आ रहा है
సంజయుడు అన్నాడు—హే పాండునందనా! సైన్యమధ్యంలో అత్యంత దుష్కరమైన కార్యాన్ని సాధించి, నిన్ను దర్శించాలనే కోరికతో మహాబలుడు సాత్యకి పాండవుల వైపు వస్తున్నాడు.
Verse 19
बहूनेकरथेनाजौ योधयित्वा महारथान् | आचार्यप्रमुखान् पार्थ प्रयात्येष स सात्यकि:,'पार्थ! युद्धस्थलमें द्रोणाचार्य आदि बहुत-से महारथियोंके साथ एकमात्र रथकी सहायतासे युद्ध करके यह सात्यकि इधर आ रहा है
సంజయుడు అన్నాడు—హే పార్థా! యుద్ధరంగంలో ఒక్క రథమే ఆధారంగా, ఆచార్య ద్రోణుడిని ప్రధానంగా చేసుకొని అనేక మహారథులతో పోరాడి, ఆ సాత్యకి ఇప్పుడు ఈ వైపు వస్తున్నాడు.
Verse 20
स्वबाहुबलमाश्रित्य विदार्य च वरूथिनीम् । प्रेषितो धर्मराजेन पार्थैषो5भ्येति सात्यकि:,“कुन्तीकुमार! अपने बाहुबलका आश्रय ले कौरव-सेनाको विदीर्ण करके धर्मराजका भेजा हुआ यह सात्यकि यहाँ आ रहा है
సంజయుడు పలికెను—హే పృథాపుత్ర పార్థా! తన స్వబాహుబలాన్ని ఆశ్రయించి, శత్రుసేన వ్యూహాన్ని చీల్చి, ధర్మరాజు పంపిన ఈ సాత్యకి నీ వైపు వస్తున్నాడు.
Verse 21
यस्य नास्ति समो योध: कौरवेषु कथंचन । सो<5यमायाति कौन्तेय सात्यकिर्युद्धदुर्मद:,“कुन्तीनन्दन! कौरव-सेनामें किसी प्रकार भी जिसकी समता करनेवाला एक भी योद्धा नहीं है, वही यह रणदुर्मद सात्यकि यहाँ आ रहा है
సంజయుడు పలికెను—హే కౌంతేయా! కౌరవులలో ఏ విధంగానూ సమానుడు లేని ఆ యోధుడు—యుద్ధోన్మత్తుడైన సాత్యకి—ఇప్పుడు ఇక్కడికి వస్తున్నాడు.
Verse 22
कुरुसैन्याद् विमुक्तो वै सिंहो मध्याद् गवामिव । निहत्य बहुला: सेना: पार्थषो5भ्येति सात्यकि:
సంజయుడు పలికెను—హే పార్థా! గోవుల మధ్యనుండి సింహం ఎలా బయటపడుతుందో, అలాగే కురు సైన్యపు వలయం నుంచి విముక్తుడై, అనేక శత్రుసేనలను సంహరించి సాత్యకి నీ వైపు వస్తున్నాడు.
Verse 23
एष राजसहस्राणां वक्त्रै: पड़कजसंनिभै: । आस्तीर्य वसुधां पार्थ क्षिप्रमायाति सात्यकि:,'कुन्तीनन्दर! यह सात्यकि सहस्रों राजाओंके कमलसदृश मस्तकोंद्वारा इस रणभूमिको पाटकर शीघ्रतापूर्वक इधर आ रहा है
సంజయుడు పలికెను—హే పార్థా! వేలాది రాజుల పద్మసమాన ముఖాలతో భూమిని పరచి, సాత్యకి వేగంగా ఇక్కడికి వస్తున్నాడు.
Verse 24
एष दुर्योधन जित्वा भ्रातृभि: सहितं रणे । निहत्य जलसंध॑ च क्षिप्रमायाति सात्यकि:,“यह सात्यकि रणभूमिमें भाइयोंसहित दुर्योधनको जीतकर और जलसंधका वध करके शीघ्र यहाँ आ रहा है
సంజయుడు పలికెను—చూడుము! రణంలో సోదరులతో కూడిన దుర్యోధనుని జయించి, జలసంధుని సంహరించి, సాత్యకి వేగంగా ఇక్కడికి వస్తున్నాడు.
Verse 25
रुधिरौघवतीं कृत्वा नदीं शोणितकर्दमाम् | तृणवद् व्यस्य कौरव्यानेष हवायाति सात्यकि:,“शोणित और मांसरूपी कीचड़से युक्त खूनकी नदी बहाकर और कौरव-सैनिकोंको तिनकोंके समान उड़ाकर यह सात्यकि इधर आ रहा है”
రక్తప్రవాహాన్ని పారబోసి, శోణిత-మాంసకర్దమంతో నిండిన రక్తనదిని చేసినవాడు; కౌరవ వీరులను తృణాలవలె చల్లగొట్టి ఈ సాత్యకి ఇటువైపు ముందుకు వస్తున్నాడు।
Verse 26
ततः प्रहृष्ट: कौन्तेय: केशवं वाक्यमतब्रवीत् । न मे प्रियं महाबाहो यन्मामभ्येति सात्यकि:
అప్పుడు హర్షోల్లాసంతో ఉన్న కుంతీపుత్రుడు అర్జునుడు కేశవునితో అన్నాడు—“మహాబాహో! సాత్యకి నా వైపు రావడం నాకు ఇష్టం కాదు।”
Verse 27
न हि जानामि वृत्तान्तं धर्मराजस्य केशव । सात्वतेन विहीन: स यदि जीवति वा न वा,“केशव! पता नहीं, धर्मराजका क्या हाल है? सात्यकिसे रहित होकर वे जीवित हैं या नहीं?
కేశవా! ధర్మరాజుని పరిస్థితి ఏమిటో నాకు తెలియదు. సాత్వతుడు (సాత్యకి) లేకుండా ఆయన జీవించి ఉన్నాడో లేదో?
Verse 28
एतेन हि महाबाहो रक्षितव्य: स पार्थिव: । तमेष कथमुत्सूज्य मम कृष्ण पदानुग:,“महाबाहो! सात्यकिको तो उन्हींकी रक्षा करनी चाहिये थी। श्रीकृष्ण! उन्हें छोड़कर ये मेरे पीछे कैसे चले आये?
మహాబాహో! ఆ రాజును ఇతడే రక్షించాలి. కృష్ణా! నీ పాదాలను అనుసరించే వాడు, ఆయనను వదిలి నా వెంట ఎలా వచ్చాడు?
Verse 29
राजा द्रोणाय चोत्सृष्ट: सैन्धवश्चानिपातित: । प्रत्युध्याति च शैनेयमेष भूरिश्रवा रणे
ఇతడు రాజు యుధిష్ఠిరుని ద్రోణాచార్యుని కోసం వదిలివేశాడు; సింధురాజు జయద్రథుడూ ఇంకా పడిపోలేదు. పైగా యుద్ధంలో ఈ భూరిశ్రవుడు శైనేయుడు సాత్యకివైపు దూసుకొస్తున్నాడు।
Verse 30
सो<यं गुरुतरो भार: सैन्धवार्थे समाहित: । ज्ञातव्यक्ष हि मे राजा रक्षितव्यश्ष॒ सात्यकि:
సింధురాజు జయద్రథుని వ్యవహారమున వల్ల ఈ వేళ నాపై మరింత భారమైన బాధ్యత పడింది. ఒకవైపు రాజుని క్షేమవార్త తెలుసుకోవాలి; మరోవైపు సాత్యకిని కూడా రక్షించాలి.
Verse 31
जयद्रथश्न हन्तव्यो लम्बते च दिवाकर: । श्रान्तश्नैष महाबाहुरल्पप्राणश्न साम्प्रतम्
ఇంకా జయద్రథుని వధించవలసి ఉంది; సూర్యుడు కూడా అస్తమయ దిశగా వాలుతున్నాడు. మాధవా! ఈ మహాబాహు సాత్యకి ఇప్పుడు అలసి శ్వాస క్షీణిస్తున్నాడు.
Verse 32
परिश्रान्ता हयाश्वास्य हययन्ता च माधव । न च भूरिश्रवा: श्रान्त: ससहायश्व केशव
మాధవా! సాత్యకியின் గుర్రాలు, సారథి కూడా బాగా అలసిపోయారు; కానీ కేశవా! భూరిశ్రవుడు తన సహాయకులతో కలిసి ఏమాత్రం అలసిపోలేదు.
Verse 33
अपीदानीं भवेदस्य क्षेममस्मिन् समागमे । कच्चिन्न सागर तीर्त्वा सात्यकि: सत्यविक्रम:
ఈ సమరసంగమంలో అతనికి ఇంకా క్షేమం కలుగుతుందా? సత్యవిక్రముడైన సాత్యకి ఆ సముద్రసమానమైన ప్రమాదాన్ని దాటి ఎక్కడైనా నశించలేదుకదా?
Verse 34
गोष्पदं प्राप्प सीदेत महौजा: शिनिपुड्भव: । “क्या इन दोनोंके इस संघर्षमें इस समय सात्यकि सकुशल विजयी हो सकेंगे? कहीं ऐसा तो नहीं होगा कि सत्यपराक्रमी शिनिप्रवर महाबली सात्यकि समुद्रको पार करके गायकी खुरीके बराबर जलमें डूबने लगे || ३३ $ || अपि कौरवमुख्येन कृतास्त्रेण महात्मना
సత్యవిక్రముడైన, శినివంశశ్రేష్ఠుడైన, మహౌజస్సుగల సాత్యకి సముద్రాన్ని దాటి వచ్చి గోఖురమాత్రమైన నీటిలో మునిగిపోతున్నాడేమో?
Verse 35
समेत्य भूरिश्रवसा स्वस्तिमान् सात्यकिर्भवेत् । “कौरवकुलके मुख्य वीर अस्त्रवेत्ता महामना भूरिश्रवासे भिड़कर क्या सात्यकि सकुशल रह सकेंगे ।। ३३ $ ।। व्यतिक्रममिमं मन्ये धर्मराजस्य केशव
సంజయుడు పలికెను— “భూరిశ్రవసునితో ముఖాముఖి ఎదురైతే సాత్యకి నిజంగా క్షేమంగా, అక్షతంగా ఉండగలడా? ఓ కేశవా, ఇది ధర్మరాజ యుధిష్ఠిరునికి ఘోరమైన ధర్మవ్యత్యాసమై మారుతుందేమోనని నాకు భయం; యుద్ధపు ఒత్తిడి మనుష్యులను ధర్మసీమలను దాటేలా చేస్తుంది।”
Verse 36
ग्रहणं धर्मराजस्य खग: श्येन इवामिषम्,'जैसे बाजपक्षी मांसपर झपट्टा मारता है, उसी प्रकार द्रोणाचार्य प्रतिदिन धर्मराजको बंदी बनाना चाहते हैं। क्या राजा युधिष्ठिर सकुशल होंगे?”
సంజయుడు పలికెను— “గద్ద మాంసంపై దూకినట్లే, ద్రోణాచార్యుడు ప్రతిదినం ధర్మరాజ (యుధిష్ఠిరుని) పట్టుకొని బందీ చేయాలని యత్నిస్తున్నాడు. రాజు యుధిష్ఠిరుడు క్షేమంగా ఉంటాడా?”
Verse 37
नित्यमाशंसते द्रोण: कच्चित् स्थात् कुशली नृप:,'जैसे बाजपक्षी मांसपर झपट्टा मारता है, उसी प्रकार द्रोणाचार्य प्रतिदिन धर्मराजको बंदी बनाना चाहते हैं। क्या राजा युधिष्ठिर सकुशल होंगे?”
సంజయుడు పలికెను— “ద్రోణుడు ఎల్లప్పుడూ ధర్మరాజుని పట్టుకోవాలని ఆశపడుతున్నాడు—గద్ద మాంసంపై దూకినట్లుగా. నృపుడు యుధిష్ఠిరుడు క్షేమంగా ఉంటాడా?”
Verse 141
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यक्यर्जुनदर्शने एकचत्वारिंशदधिकशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వమున, జయద్రథవధపర్వాంతర్గతంగా, “సాత్యకి-అర్జున దర్శనం” అను ప్రసంగములో నూట నలభై ఒకటవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Verse 353
आचार्याद् भयमुत्सृज्य यः प्रैषयत् सात्यकिम् । “केशव! मैं तो धर्मराजके इस कार्यको विपरीत समझता हूँ, जिन्होंने द्रोणाचार्यका भय छोड़कर सात्यकिको इधर भेज दिया
సంజయుడు పలికెను— “ఆచార్యుడు (ద్రోణుడు) పట్ల భయాన్ని విడిచిపెట్టి సాత్యకిని ఇక్కడికి పంపినవాడు—ఓ కేశవా, ధర్మరాజుని ఈ కార్యం నాకు నీతికి విరుద్ధంగా తోస్తోంది; ద్రోణభయాన్ని త్యజించి అతడు సాత్యకిని ఇటు ప్రేషించాడు।”
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the tension between valor-based ideals (face-to-face contest) and outcome-driven tactics (disabling horses, charioteers, and bows). It raises the question of how kṣatra-dharma is interpreted when operational necessity prioritizes incapacitation over ritualized symmetry.
Agency persists amid disruption: the narrative repeatedly shows continuity of effort after loss of armor, bow, or chariot, implying that dharma in crisis is measured by steadiness, adaptability, and accountability within one’s role rather than by uninterrupted advantage.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is conveyed through similes and framing—night, lamps, and storm-like volleys—serving as interpretive signals about impermanence, systemic violence, and the limits of control in embodied action.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.