Adhyaya 142
सहदेव-राधेय-संग्रामः; शल्य-प्रभावः; अलम्बुस-निवर्तनम् (Sahadeva and Karṇa; Śalya’s pressure; Alambusa’s interception)
Upa-parva: Droṇa-vadha-prasaṅga (Command-phase engagements leading toward Droṇa’s fall)
Sañjaya reports that Sahadeva advances with the intent to reach Droṇa, but Karṇa (Vaikartana) checks him in battle. A close engagement unfolds: Sahadeva strikes Karṇa with multiple arrows; Karṇa counters with a dense volley, severs Sahadeva’s bow, kills his horses, and slays his charioteer, forcing Sahadeva to fight on foot. Sahadeva cycles through weapons—sword and shield, then a heavy mace, then a spear, and finally a chariot-wheel cast like an upraised wheel of time—each neutralized by Karṇa’s arrows. Pressed back and wounded, Sahadeva withdraws from the immediate fight. Karṇa approaches and addresses him with derisive counsel to avoid battling superior rathins and to go where Arjuna is engaged; crucially, Karṇa does not kill Sahadeva, explicitly grounded in remembrance of Kuntī’s words and his commitment to truthfulness. Sahadeva, distressed by wounds and the sting of Karṇa’s speech, retreats and mounts another chariot. The scene then shifts: Śalya (Madra king) overwhelms Virāṭa and kills Śatānīka; Virāṭa is badly pierced and evacuated, and the Pāṇḍava–Pāñcāla army breaks in flight under Śalya’s arrow-showers. Seeing the rout, Vāsudeva and Dhanaṃjaya move toward Śalya, but the rākṣasa Alambusa advances to intercept; Arjuna quickly defeats him, cuts his standard and disables key elements of his chariot, driving him off, then proceeds toward Droṇa’s vicinity while Kaurava troops fall in large numbers.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के सम्मुख संजय का वृत्तांत—अर्जुन क्रोध से भरा हुआ कौरव-सेना में घुस चुका है; वह सेना अश्वत्थामा और कर्ण की कठोर रक्षा-व्यवस्था में भी ‘अप्रवेश्य’ कही जाती है, फिर भी धनंजय उसे चीरता चला जा रहा है। → अर्जुन के इस प्रचंड प्रवेश से कौरव-पक्ष में शोक और आशंका की आग धधकती है—राजा-राजवाड़े और जयद्रथ-सहित योद्धा ‘ग्रस्त’ से दिखने लगते हैं। इसी उथल-पुथल में शिनिवंशी सात्यकि रथ से आगे बढ़कर भीम की दिशा में जाता है और कौरवों के एक प्रमुख रक्षक—अलम्बुष—से उसका घोर सामना होता है; साथ ही दुःशासन के दल भी तेजी से जुटते हैं। → अलम्बुष के प्रहारों से घायल होने पर भी सात्यकि अपनी गति और कौशल नहीं छोड़ता; वह तीव्र बाण-वर्षा से अलम्बुष के वेगवान अश्वों को चूर-चूर कर देता है और फिर शत्रु-पंक्ति को तोड़ते हुए दुःशासन के रथ-घोड़ों को अग्नि-सदृश बाणों से मार गिराता है—कौरव-रक्षा की एक कड़ी वहीं ढह जाती है। → अलम्बुष-वध के साथ सात्यकि का मार्ग खुलता है; कौरवों की त्वरित सहायता-टुकड़ियाँ भी इस धक्के से बिखरती हैं और अर्जुन के अभियान (जयद्रथ-वध की ओर) को अप्रत्यक्ष बल मिलता है। अध्याय का पटाक्षेप ‘अलम्बुष-वध’ के रूप में होता है। → अर्जुन अभी भी शत्रु-सेना के भीतर है और कर्ण-अश्वत्थामा की रक्षा-रेखा शेष है—अगला संघर्ष और अधिक उग्र होने वाला है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ “लोक मिलाकर कुल १२५३ श्लोक हैं।) भीकम (2 अमान चत्वारिशर्दाधिकशततमोब ध्याय: सात्यकिद्वारा राजा अलम्बुषका और दुःशासनके घोड़ोंका वध धृतराष्ट्र रवाच अहन्यहनि मे दीप्त॑ यश: पतति संजय । हता मे बहवो योधा मन्ये कालस्य पर्ययम्
ధృతరాష్ట్రుడు పలికెను—సంజయా! దినదినమూ నా దీప్తమైన యశస్సు క్షీణించి మసకబారుతోంది. నా అనేక యోధులు హతులయ్యారు; దీనిని నేను కాలచక్రపు మలుపుగా భావిస్తున్నాను.
Verse 2
धनंजय: सुसंक्रुद्ध: प्रविष्टो मामकं बलम् | रक्षितं द्रौणिकर्णाभ्यामप्रवेश्यं सुरैरपि
సంజయుడు పలికెను—తీవ్ర కోపంతో మండిపోతున్న ధనంజయుడు (అర్జునుడు) ద్రౌణి (అశ్వత్థామ) మరియు కర్ణుడు కాపాడుతున్న, దేవతలకైనా ప్రవేశం అసాధ్యమైన మా సేనావ్యూహంలోకి చొచ్చుకుపోయెను.
Verse 3
ताभ्यामूर्जितवीर्याभ्यामाप्यायितपराक्रम: । सहित: कृष्णभीमाभ्यां शिनीनामृषभेण च,महान् पराक्रमी श्रीकृष्ण और भीमसेन तथा शिनिप्रवर सात्यकिका साथ होनेसे अर्जुनका बल तथा पराक्रम और भी बढ़ गया है
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరు మహాబలవంతుల సహాయంతో అర్జునుని బలం, పరాక్రమం మరింత ఉత్సాహం పొందెను; ఎందుకంటే అతనితో శ్రీకృష్ణుడు, భీమసేనుడు, శినివంశశ్రేష్ఠుడు సాత్యకీ కూడా ఉన్నారు.
Verse 4
तदाप्रभूति मां शोको दहत्यग्निरिवाशयम् । ग्रस्तानिव प्रपश्यामि भूमिपालान् ससैन्धवान्
సంజయుడు పలికెను—ఆ క్షణం నుంచే శోకం నన్ను అగ్ని తన ఆధారమైన ఇంధనాన్ని కాల్చినట్లు కాల్చుచున్నది. సైంధవుడైన జయద్రథునితో కూడిన రాజులను నేను కాలముఖంలో ఇప్పటికే గ్రసింపబడినవారిలా చూస్తున్నాను.
Verse 5
अप्रियं सुमहत् कृत्वा सिन्धुराज: किरीटिन: । चक्षुविषयमापन्न: कथं जीवितमाप्लनुयात्,सिंधुराज जयद्रथ किरीटधारी अर्जुनका महान् अप्रिय करके जब उनकी आँखोंके सामने आ गया है, तब कैसे जीवित रह सकता है?
సంజయుడు పలికెను—కిరీటధారియైన అర్జునునికి మహా అప్రీతి కలిగించి, సింధురాజు జయద్రథుడు అతని చూపు పరిధిలోకి వచ్చినపుడు, అతడు ఎలా ప్రాణాలతో నిలిచెదను?
Verse 6
अनुमानाच्च पश्यामि नास्ति संजय सैन्धव: । युद्ध तु तद् यथावृत्तं तन्ममाचक्ष्व तत्त्तत:ः
ధృతరాష్ట్రుడు పలికెను—సంజయా! సూచనలతో, అనుమానంతో నేను చూస్తున్నాను—సైంధవుడైన జయద్రథుడు ఇక లేడు. ఇప్పుడు ఆ యుద్ధం ఎలా జరిగిందో, జరిగినట్లే క్రమంగా నాకు వివరించు.
Verse 7
यश्च विक्षोभ्य महतीं सेनामालोड्य चासकृत् । एक: प्रविष्ट: संक्रुद्धो नलिनीमिव कुज्जर:
సంజయుడు పలికెను—సంజయా! ఏనుగు కమలాలతో నిండిన చెరువులో ప్రవేశించినట్లు, వృష్ణివంశ వీరుడు సాత్యకి కోపంతో ఒంటరిగా నా మహాసేనను కలవరపెట్టి, మళ్లీ మళ్లీ దాని వరుసలను చీల్చుకుంటూ లోనికి దూసుకెళ్లాడు. ధనంజయుడు అర్జునుని కోసం అతడు ఎంత శ్రమతో, ఎంత సంకల్పంతో యుద్ధం చేసెనో వివరించు; నీవు వృత్తాంతవర్ణనలో నిపుణుడవు.
Verse 8
तस्य मे वृष्णिवीरस्य ब्रूहि युद्धं यथातथम् । धनंजयार्थे यत्तस्य कुशलो हासि संजय
నా ఆ వృష్ణివీరుని యుద్ధం ఎలా జరిగిందో అచ్చంగా చెప్పు. ధనంజయుడు (అర్జునుడు) కోసం అతడు చేసిన ప్రయత్నాన్ని, సంజయా, యథాతథంగా వివరించు; నీవు వర్ణనలో నిపుణుడవు.
Verse 9
संजय उवाच तथा तु वैकर्तनपीडितं त॑ भीम॑ प्रयान्तं पुरुषप्रवीरम् । समीक्ष्य राजन् नरवीरमध्ये शिनिप्रवीरो$नुययौ रथेन
సంజయుడు పలికెను—రాజా! పురుషవీరులలో శ్రేష్ఠుడైన భీముడు అర్జునుని వైపు సాగుతూ, వైకర్తనుడు (కర్ణుడు) చేత బాధింపబడుతున్నాడని చూసి, శినివంశ ప్రధాన వీరుడు సాత్యకి యోధుల మధ్య రథంపై అతని వెంట వెళ్లి, భీమునికి సహాయమందించెను.
Verse 10
नदन् यथा वज्रधरस्तपान्ते ज्वलन् यथा जलदान्ते च सूर्य: । निष्नन्नमित्रान् धनुषा दृढेन स कम्पयंस्तव पुत्रस्य सेनाम्
ఎండాకాలాంతంలో వజ్రధారి ఇంద్రుడు గర్జించినట్లు, మేఘాలు తొలగిన తరువాత సూర్యుడు మండినట్లు, సాత్యకి గర్జిస్తూ తేజస్సుతో జ్వలిస్తూ, తన దృఢమైన ధనుస్సుతో శత్రువులను సంహరిస్తూ మీ కుమారుని సేనను కంపింపజేశాడు.
Verse 11
त॑ यान्तमश्वै रजतप्रकाशै- रायोधने वीरवरं नदन्तम् | नाशवनुवन् वारयितु त्वदीया: सर्वे रथा भारत माधवाग्रयम्
భారతా! యుద్ధభూమిలో వెండి కాంతితో మెరిసే అశ్వాలతో ముందుకు దూసుకెళ్తూ గర్జిస్తున్న మాధవవంశ శ్రేష్ఠ వీరుడు సాత్యకిని, మీవారి సమస్త రథయోధులు కలిసికూడా ఆపలేకపోయారు.
Verse 12
अमर्षपूर्णस्त्वनिवृत्तयोधी शरासनी काज्चनवर्मधारी । अलम्बुष: सात्यकिं माधवाग्रय- मवारयद् राजवरो5भिपत्य
ఆ సమయంలో బంగారు కవచం, ధనుస్సు ధరించి, యుద్ధంలో ఎప్పుడూ వెనుదిరగని రాజశ్రేష్ఠుడు అలంబుషుడు కోపంతో నిండిపోయి మధుకుల మహావీరుడు సాత్యకిని అకస్మాత్తుగా ఎదురుగా వచ్చి అడ్డగించాడు।
Verse 13
तयोरभूद् भारत सम्प्रहारो यथाविधो नैव बभूव कश्ित् | प्रेक्षनत एवाहवशोभिनौ तौ योधास्त्वदीयाक्ष् परे च सर्वे
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ భారతా! ఆ ఇద్దరి మధ్య జరిగిన ఢీకొట్టు యుద్ధం వంటి యుద్ధం మరొకటి ఎప్పుడూ జరగలేదు. ఓ భరతవంశానందా! నీ పక్షమూ శత్రుపక్షమూ ఉన్న సమస్త యోధులు యుద్ధశోభతో ప్రకాశించే ఆ ఇద్దరు వీరులను చూస్తూ నిలిచిపోయారు।
Verse 14
आविध्यदेनं दशभ्रि: पृषत्कै- रलम्बुषो राजवर: प्रसहा । अनागतानेव तु तान् पृषत्कां- श्रिच्छेद बाणै: शिनिपुजड्रवो5डपि
సంజయుడు అన్నాడు—రాజశ్రేష్ఠుడు అలంబుషుడు బలంగా పది బాణాలతో అతనిని (సాత్యకిని) కొట్టాడు. కాని శినివంశశ్రేష్ఠుడు సాత్యకి ఆ బాణాలు చేరకముందే తన బాణాలతో వాటన్నిటినీ కోసివేశాడు।
Verse 15
पुनः स बाणैस्त्रिभिरग्निकल्पै- राकर्णपूर्णनिशितै: सपुड्खै: । विव्याध देहावरणं विदार्य ते सात्यकेराविविशु: शरीरम्
సంజయుడు అన్నాడు—మళ్లీ అతడు చెవివరకు లాగి, అగ్నివలె మండే, పింఛాలతో కూడిన మూడు పదునైన బాణాలతో సాత్యకిపై దాడి చేశాడు. ఆ బాణాలు సాత్యకியின் కవచాన్ని చీల్చి అతని శరీరంలోకి దూరాయి।
Verse 16
तै: कायमस्याग्न्यनिलप्र भावै- विंदार्य बाणैर्निश्तिज्वलद्धि: | आजसघ्निवांस्तान् रजतप्रकाशा- नश्नांक्षतुर्भिश्चतुर: प्रसहा
సంజయుడు అన్నాడు—అగ్ని, వాయువుల వంటి ప్రభావం గల మండే పదునైన బాణాలతో సాత్యకியின் శరీరాన్ని చీల్చి, అలంబుషుడు వెండివలె మెరుస్తున్న అతని నాలుగు గుర్రాలను కూడా నాలుగు బాణాలతో అకస్మాత్తుగా గాయపరిచాడు।
Verse 17
तथा तु तेनाभिहतस्तरस्वी नप्ता शिनेशक्षुक्रधरप्रभाव: । अलम्बुषस्योत्तमवेगवद्धि- रश्वांश्षतुर्भि्निजघान बाणै:
అలంబుషుని దెబ్బకు గాయపడినప్పటికీ, శినివంశపు మనుమడు, వజ్రధారివలె ప్రకాశించే పరాక్రమశాలి, అతి వేగవంతుడైన సాత్యకి నియంత్రిత వేగంతో నాలుగు సూటి బాణాలు విడిచి అలంబుషుని నాలుగు గుర్రాలను సంహరించాడు।
Verse 18
अथास्य सूतस्य शिरो निकृत्य भल्लेन कालानलसंनिभेन । सकुण्डलं पूर्णशशिप्रकाशं भ्राजिष्णु वक्त्रं निचकर्त देहात्
ఆపై కాలాగ్నివలె మండే భల్లబాణంతో అతని సారథి తలను నరికివేసి, కుండలాలతో అలంకరించబడిన, పూర్ణచంద్రకాంతితో ప్రకాశించే ఆ ముఖమండలాన్నీ దేహం నుండి వేరుచేసి పడగొట్టాడు।
Verse 19
निहत्य त॑ पार्थिवपुत्रपौत्र संख्ये यदूनामृषभः प्रमाथी । ततोडन्वयादर्जुनमेव वीर: सैन्यानि राजंस्तव संनिवार्य
రాజా! యుద్ధభూమిలో రాజపుత్ర-పౌత్రసముడైన ఆ అలంబుషుని సంహరించి, శత్రుమర్దనుడైన యదుకులశ్రేష్ఠ వీరుడు సాత్యకి మీ సేనలను నిలువరించి, అనంతరం అర్జునుని మాత్రమే అనుసరించాడు।
Verse 20
लि शी जं 7४ 2 है ब >चस शी] ॥ १४ 2 ४ हा > & 200 / है ४ 5 + कं | 232: ९ अन्वागतं वृष्णिवीरं समीक्ष्य तथारिमध्ये परिवर्तमानम् । घ्नन्तं कुरूणामिषुभिर्बलानि पुन: पुनर्वायुमिवा भ्रपूगान्
వృష్ణివీరుడు సాత్యకి అక్కడికి వచ్చి శత్రుమధ్యే సంచరిస్తూ, పునఃపునః బాణవర్షంతో కౌరవ బలాలను సంహరిస్తున్నాడని చూసి—గాలి మేఘసమూహాలను మళ్లీ మళ్లీ చెదరగొట్టినట్లుగా—దుశ్శాసనుని ముందుంచి దుర్యోధనుని ప్రధాన యోధులు అందరూ కలిసి వేగంగా అతనిపై దూసుకొచ్చారు।
Verse 21
ततो<5वहन् सैन्धवा: साधुदान्ता गोक्षीरकुन्देन्दुहिमप्रकाशा: । सुवर्णजालावतता: सदश्वा यतो यत: कामयते नृसिंह:
అప్పుడు సింధుదేశపు సుసంస్కృతంగా శిక్షణ పొందిన, అందమైన, బాగా అదుపులో ఉన్న గుర్రాలు—గోక్షీరము, కుందపుష్పము, చంద్రుడు, హిమము వలె ప్రకాశిస్తూ, స్వర్ణజాలంతో కప్పబడి—పురుషసింహుడు సాత్యకి ఎక్కడికి వెళ్లాలని కోరితే అక్కడికక్కడే అతనిని మోసుకెళ్లాయి।
Verse 22
अथात्मजास्ते सहिताभिपेतु- रन्ये च योधास्त्वरितास्त्वदीया: । कृत्वा मुखं भारत योधमुख्यं दुःशासन त्वत्सुतमाजमीढ
సంజయుడు పలికెను— అప్పుడు నీ కుమారులు మరియు నీ పక్షంలోని ఇతర యోధులు కూడా వేగంగా ఒకచోట చేరి ముందుకు దూసుకువచ్చారు. ఓ భారతా, ఓ అజమీఢవంశజా! యోధుల్లో అగ్రగణ్యుడైన నీ కుమారుడు దుఃశాసనుని ముందుండగా చేసి, వారు సమూహంగా శైనేయుడైన సాత్యకిపై పడి దాడి చేశారు.
Verse 23
ते सर्वतः सम्परिवार्य संख्ये शैनेयमाजघ्नुरनीकसाहा: । स चापि तान् प्रवर: सात्वतानां न्यवारयद् बाणजालेन वीर:
వారు మహా వ్యూహాల దాడిని తట్టుకోగలవారు. యుద్ధరంగంలో వారు శైనేయ సాత్యకిని అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టి దాడి ప్రారంభించారు; కాని సాత్వతుల్లో అగ్రగణ్యుడైన వీరుడు సాత్యకి బాణజాలంతో వారి ముందడుగును అడ్డగించాడు.
Verse 24
निवार्य तांस्तूर्णममित्रघाती नप्ता शिने: पत्रिभिरग्निकल्पै: । दुःशासनस्याभिजघान वाहा- नुद्यम्य बाणासनमाजमीढ
వారిని వేగంగా అడ్డగించిన శత్రుహంతకుడు—శినికి మనవడు—సాత్యకి ధనుస్సును ఎత్తి, అగ్నిసమానంగా మండే పక్షబాణాలతో దుఃశాసనుని గుర్రాలను కొట్టి పడగొట్టాడు.
Verse 25
अजमीढनन्दन! उन सबको रोककर शत्रुघाती शिनिपौत्र सात्यकिने तुरंत ही धनुष उठाकर अग्निके समान तेजस्वी बाणोंद्वारा दुःशासनके घोड़ोंको मार डाला ।।
ఓ అజమీఢనందనా! వారందరిని అడ్డగించిన శత్రుహంతకుడు శినిపౌత్రుడు సాత్యకి వెంటనే ధనుస్సును ఎత్తి, అగ్నిసమానంగా ప్రకాశించే బాణాలతో దుఃశాసనుని గుర్రాలను సంహరించాడు. అప్పుడు యుద్ధభూమిలో పురుషుల్లో అగ్రవీరుడైన సాత్యకిని ప్రత్యక్షంగా చూసి శ్రీకృష్ణుడూ అర్జునుడూ పరమానందంతో ఉల్లసించారు.
Verse 139
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें भीमसेन और कर्णका युद्धविषयक एक सौ उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వంలో, జయద్రథవధపర్వాంతర్గతంగా, భీమసేనుడు మరియు కర్ణుని యుద్ధవిషయక నూట ముప్పై తొమ్మిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 140
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अलम्बुषवधे चत्वारिंशदाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें अलग्बुषवधविषयक एक सौ चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ఈ విధంగా శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో, జయద్రథవధపర్వాంతర్గతంగా, అలంబుషవధ విషయమైన నూట నలభైవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Frequently Asked Questions
Karṇa gains a decisive advantage over Sahadeva but refrains from killing him; the dilemma is whether battlefield opportunity overrides prior ethical commitment—resolved here by Karṇa’s adherence to Kuntī’s instruction and his satya-saṃdhi.
The episode illustrates that agency in conflict is not only technical (weapon-skill) but also normative: remembered obligations and truth-keeping can function as higher-order constraints that redirect outcomes even amid extreme pressure.
No explicit phalaśruti appears in this chapter; its meta-significance is narrative-ethical, showing how vow and kin-linked obligation operate as causal determinants within the war’s karmic and strategic texture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.