Adhyaya 128
द्रोणपर्व — अध्याय 128: दुर्योधनस्य परसेनाप्रवेशः (Duryodhana’s Incursion and the Tumult of Battle)
Upa-parva: Duryodhana–Pāṇḍava-saṃnipāta (Strategic Clash Episode) — Droṇa-parva context
Saṃjaya reports to Dhṛtarāṣṭra a widespread, high-intensity engagement between Kuru and Pāṇḍava–Pāñcāla forces. The chapter emphasizes combined-arms collision: elephants clash at close quarters, cavalry strike cavalry, infantry press in dense formations, and chariot-warriors exchange volleys, producing a bloodied, chaotic battlefield. Combatants are portrayed as moving toward ‘paraloka’ through lethal missile and weapon exchanges, with the narrative using genealogical and clan identifiers to mark who is present. Duryodhana, described as fearless yet burdened by grief after Jayadratha’s death, resolves upon a potentially fatal advance and drives into the Pāṇḍava host with loud chariot-roar. His assault causes localized disarray among Pāṇḍava troops; key figures (Bhīma, the Mādrī sons, Virāṭa, Drupada, Śikhaṇḍin, Dhṛṣṭadyumna, Yudhiṣṭhira, Sātyaki, the Draupadeyas, and Ghaṭotkaca) are specifically noted as being struck by his arrows. Yudhiṣṭhira counters by cutting Duryodhana’s bow and wounding him, prompting a momentary rumor of Duryodhana’s death, after which Droṇa appears and the battle expands again with renewed clashes.
Chapter Arc: युगान्त-प्रलय के समान घोर संग्राम में, द्रोण का पराक्रम बढ़ता जाता है; पाण्डव-पक्ष पर संकट छा जाता है और धर्मराज युधिष्ठिर लोक-निन्दा के भय से भीतर-ही-भीतर काँप उठते हैं—अर्जुन और सात्यकि का दर्शन न होने से उनकी शान्ति छिन जाती है। → युधिष्ठिर की चिन्ता युद्ध-स्थिति से अधिक ‘धर्म’ और ‘लोक-मत’ की कसौटी पर चढ़ जाती है: द्रोण की गर्जना, पाञ्चालों का क्षय, पाण्डवों का वध—इन सबके बीच वे अर्जुन के गाण्डीव-नाद और हनुमान-चिह्नित ध्वज की कल्पना/स्मृति से भी आश्वस्त नहीं हो पाते। वे भीमसेन को बुलाते हैं, और रथ को भीम के निकट लाने की आज्ञा दी जाती है, मानो कोई त्वरित, कठोर निर्णय लेने का क्षण आ पहुँचा हो। → भीमसेन धर्मराज की ऐसी ‘कश्मल’ अवस्था देखकर चकित होकर पूछता है—“राजन्, ऐसी घबराहट मैंने पहले कभी नहीं देखी।” युधिष्ठिर म्लानमुख, दीर्घ श्वास लेते, अश्रुपूरित नेत्रों से भीम को आदेश/योजना बताने को उद्यत होते हैं; भीम प्रतिज्ञा करता है कि उनके लिए कोई कार्य असाध्य नहीं। → अध्याय का निष्कर्ष युद्ध-रणनीति से अधिक मनो-रणनीति में है: युधिष्ठिर का भय शब्दों में उतरता है और भीम का धैर्य-दान उन्हें निर्णय की ओर ढकेलता है—रथ, सारथि, और आज्ञा-पालन की तत्परता के साथ पाण्डव-शिविर में एक निर्णायक कदम की तैयारी बनती है। → युधिष्ठिर आँसुओं के साथ भीमसेन को जो विशिष्ट आज्ञा/उपाय बताने वाले हैं, वही अगले प्रसंग का द्वार बनकर लटक जाता है—क्या यह आदेश द्रोण-वध की दिशा में कोई कठोर नीति है?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका $ “लोक मिलाकर कुल ७८ ३ “लोक हैं।) शीस््नश्शा >> | भ्निध्र्राइध्य षड्विशरत्याधेकशततमो< ध्याय: युधिष्ठिरका चिन्तित होकर भीमसेनको अर्जुन और सात्यकिका पता लगानेके लिये भेजना संजय उवाच व्यूहेष्वालोड्यमानेषु पाण्डवानां ततस्तत: । सुदूरमन्वयु: पार्था: पजचाला: सह सोमकै:
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ద్రోణాచార్యుడు పాండవుల వ్యూహాలను ఇక్కడ అక్కడ చిదిమి తొక్కుతూ ఉండగా, పృథాపుత్రులు, పాంచాలులు మరియు సోమక యోధులు వారినుండి చాలా దూరంగా వెనుదిరిగారు।
Verse 2
वर्तमाने तथा रीद्रे संग्रामे लोमहर्षणे । संक्षये जगतस्तीव्रे युगान्त इव भारत,भरतनन्दन! वह रोमांचकारी भयंकर संग्राम प्रलयकालमें होनेवाले जगत्के भीषण संहार-सा उपस्थित हुआ था
సంజయుడు పలికెను—భరతనందనా! ఆ లోమహర్షకరమైన ఘోర సంగ్రామం ఉద్ధృతంగా సాగుతుండగా, జగత్తు సంహారం యుగాంత-ప్రళయంలా ప్రత్యక్షమైంది।
Verse 3
द्रोणे युधि पराक्रान्ते नर्दमाने मुहुर्मुहुः । पज्चालेघु च क्षीणेषु वध्यमानेषु पाण्डुषु
సంజయుడు పలికెను—ద్రోణాచార్యుడు యుద్ధంలో మహాపరాక్రమం ప్రదర్శించి మళ్లీ మళ్లీ గర్జించుచుండగా, పాంచాల వీరులు క్షీణించుచుండగా, పాండవ సైన్యం హతమవుచుండగా, ఆ వేళ ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరునికి తనకు ఆశ్రయమో రక్షకుడో కనబడలేదు. రాజేంద్రా! అతడు ఆలోచించెను—“ఇది ఎలా జరుగును?”
Verse 4
नापश्यच्छरणं किज्चिद् धर्मराजो युधिष्ठिर: । चिन्तयामास राजेन्द्र कथमेतद् भविष्यति
సంజయుడు పలికెను—ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరునికి ఏ శరణమూ కనబడలేదు. రాజేంద్రా! అతడు ఆలోచించెను—“ఇది ఎలా ముగియును?” ఎందుకంటే ద్రోణాచార్యుడు యుద్ధంలో పరాక్రమం చూపుతూ మళ్లీ మళ్లీ గర్జించుచుండగా, పాంచాల వీరులు నశించుచుండగా, పాండవ సైనికులు పడిపోతుండిరి।
Verse 5
ततो वीक्ष्य दिश: सर्वा: सव्यसाचिदिदृक्षया । युधिष्ठिरों ददर्शाथ नैव पार्थ न माधवम्
సంజయుడు పలికెను—ఆపై సవ్యసాచి అర్జునుని చూడాలనే తపనతో యుధిష్ఠిరుడు అన్ని దిక్కులకూ చూపు తిప్పెను; కాని అతనికి పార్థుడు అర్జునుడూ కనబడలేదు, మాధవుడు శ్రీకృష్ణుడూ కనబడలేదు।
Verse 6
सो<5पश्यन् नरशार्दूलं वानरर्षभलक्षणम् | गाण्डीवस्य च निर्घोषमशृण्वन् व्यथितेन्द्रिय:
సంజయుడు పలికెను—వానరశ్రేష్ఠుడు హనుమంతుని చిహ్నం గల ధ్వజంతో ఉన్న నరశార్దూలుడు అర్జునుడు కనబడక, అతని గాండీవ ధనుస్సు యొక్క గంభీర నాదం వినబడక, యుధిష్ఠిరుని ఇంద్రియములు వ్యథితమయ్యెను।
Verse 7
अपश्यन् सात्यकिं चापि वृष्णीनां प्रवरं रथम् । चिन्तयाभिपरीताज्े धर्मराजो युधिषछ्िर:,वृष्णिवंशके प्रमुख महारथी सात्यकिको भी न देखनेके कारण धर्मराज युधिष्ठिरका एक-एक अंग चिन्ताकी आगसे संतप्त हो उठा
వృష్ణివంశంలో శ్రేష్ఠ రథికుడైన సాత్యకిని కూడా చూడకపోవడంతో ధర్మరాజ యుధిష్ఠిరుని మనస్సు కలవరపడింది. చింతాగ్ని అతని సర్వాంగాన్ని దహించినట్లై, అపశకున భయం అతని స్థైర్యాన్నికూడా కదిలించింది.
Verse 8
नाध्यगच्छत् तदा शान्तिं तावपश्यन् नरोत्तमौ | लोकोपक्रोशभीरुत्वाद् धर्मराजो महामना:
ఆ సమయంలో మహామనస్కుడైన ధర్మరాజుడు, ప్రజల నిందా-ఆక్రోశ భయంతో, ఆ ఇద్దరు నరోత్తములను చూస్తూనే ఉన్నా మనశ్శాంతిని పొందలేకపోయాడు.
Verse 9
महामनस्वी धर्मराज युधिष्ठटिर लोकनिन्दाके डरसे बहुत डरते थे। अतः नरश्रेष्ठ अर्जुन और सात्यकिको न देखनेसे उस समय उन्हें तनिक भी शान्ति नहीं मिली ।।
లోకనింద భయంతో మహామనస్కుడైన ధర్మరాజ యుధిష్ఠిరుడు ఆ సమయంలో నరోత్తముడైన అర్జునుని, సాత్యకిని చూడక క్షణమాత్రం కూడా శాంతి పొందలేకపోయాడు. మహాబాహువు యుధిష్ఠిరుడు శైనేయ సాత్యకியின் రథం గురించే మనసులో తలచుకుంటూ—“అయ్యో! యుద్ధభూమిలో నేనే సత్యవాది, మిత్రులకు అభయదాత అయిన శినిపుత్ర సాత్యకిని ఫాల్గుణ అర్జునుని మార్గాన్ని అనుసరించమని పంపాను” అని విచారించాడు. ముందుగా ఒక్క చింతలో మునిగిన హృదయం ఇప్పుడు ఇద్దరి కోసం కలవరపడి రెండు భాగాలైనట్లైంది.
Verse 10
शैनेय: सात्यकि: सत्यो मित्राणामभयंकर: । तदिदं होकमेवासीद् द्विधा जात॑ ममाद्य वै
“శైనేయ సాత్యకి సత్యవంతుడు, మిత్రులకు అభయదాత. నేడు నా హృదయం నిస్సందేహంగా రెండు భాగాలైంది.”
Verse 11
सात्यकिश्न हि विज्ञेय: पाण्डवश्न धनंजय: । सात्यकिं प्रेषयित्वा तु पाण्डवस्य पदानुगम्
తెలుసుకో: సాత్యకీ అక్కడే ఉన్నాడు, పాండవ ధనంజయుడూ ఉన్నాడు. సాత్యకిని పంపిన తరువాత ధనంజయ పాండవుడు అతని అడుగుజాడలను అనుసరిస్తూ ముందుకు సాగాడు.
Verse 12
करिष्यामि प्रयत्नेन भ्रातुरनन््वेषणं यदि
సంజయుడు అన్నాడు— “సాధ్యమైతే, నేను సంపూర్ణ ప్రయత్నంతో నా సోదరుని అన్వేషణను చేపడతాను.”
Verse 13
भ्रातुरन्वेषणं कृत्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:
సంజయుడు అన్నాడు— సోదరుని అన్వేషణను చేపట్టి, ధర్మపుత్రుడైన యుధిష్ఠిరుడు యుద్ధ కలకలంలోనూ ధర్మబంధం, బంధుత్వబాధ్యతలను హృదయంలో ధరించి ముందుకు సాగాడు।
Verse 14
लोकापवादभीरुत्वात् सो*हं पार्थ वृकोदरम्
సంజయుడు అన్నాడు— “ఓ పార్థా! లోకనింద భయంతో బద్ధుడనై, వృకోదరుని విషయమై నేను అలా పలికాను/అలా ప్రవర్తించాను.”
Verse 15
यथैव च मम प्रीतिरर्जुने शत्रुसूदने,'शत्रुसूदन अर्जुनपर जैसा मेरा प्रेम है, वैसा ही रणदुर्मद वृष्णिवंशी वीर सात्यकिपर भी है। मैंने शिनिवंशका आनन्द बढ़ानेवाले सात्यकिको महान् कार्यभार सौंप रखा था
సంజయుడు అన్నాడు— “శత్రుసూదనుడైన అర్జునునిపై నాకు ఉన్న ప్రేమ ఎంతైతే, అంతే రణోన్మత్తుడైన వృష్ణివంశ వీరుడు సాత్యకిపై కూడా ఉంది. శినివంశానికి ఆనందాన్ని కలిగించే ఆ వీరునికి నేను మహత్తరమైన, భారమైన బాధ్యతను అప్పగించాను.”
Verse 16
तथैव वृष्णिवीरे5पि सात्वते युद्धदुर्मदे । अतिभारे नियुक्तश्न मया शैनेयनन्दन:
సంజయుడు అన్నాడు— “అదేవిధంగా సాత్వత వంశానికి చెందిన, యుద్ధోన్మాదంతో ఉన్న వృష్ణివీరుడు సాత్యకిపై కూడా నాకు అదే ప్రేమ ఉంది. శినిపుత్రుడైన శైنےయుడు—తన వంశానికి ఆనందాన్ని కలిగించేవాడు—అతనిని నేను అత్యంత భారమైన బాధ్యతలో నియమించాను.”
Verse 17
स तु मित्रोपरोधेन गौरवात्तु महाबल: । प्रविष्टो भारतीं सेनां मकर: सागरं यथा,“उन महाबली सात्यकिने मित्रके अनुरोधसे और अपने लिये गौरवकी बात समझकर समुद्रमें मगरकी भाँति कौरवीसेनामें प्रवेश किया था
మిత్రుని గాఢమైన అభ్యర్థనవల్ల, దీనిని తన గౌరవప్రశ్నగా భావించి, ఆ మహాబలుడు సాత్యకి సముద్రంలో మకరము దూకినట్లే కౌరవసేనలో ప్రవేశించాడు.
Verse 18
असौ हि श्रूयते शब्द: शूराणामनिवर्तिनाम् । मिथ: संयुध्यमानानां वृष्णिवीरेण धीमता
అదే గర్జన వినిపిస్తోంది—యుద్ధం నుండి ఎప్పుడూ వెనుదిరగని శూరుల మహాకోలాహలం; వారు పరస్పరం ఢీకొంటూ, బుద్ధిమంతుడైన వృష్ణివీరునితో యుద్ధం చేస్తున్నారు.
Verse 19
प्राप्तकालं सुबलवन्निश्चितं बहुधा हि मे । तत्रैव पाण्डवेयस्य भीमसेनस्य धन्विन:
నాకు మళ్లీ మళ్లీ స్పష్టమైంది—నిర్ణాయక క్షణం వచ్చేసింది; మరియు అక్కడే పాండవపుత్రుడైన ధనుర్ధరుడు భీమసేనుడు దృఢనిశ్చయంతో నిలిచాడు.
Verse 20
न चाप्यसहां भीमस्य विद्यते भुवि किंचन
ఈ భూమిపై భీమునికి అసహ్యమయ్యే పని ఏదీ లేదు.
Verse 21
शक्तो होष रणे यत्तः पृथिव्यां सर्वधन्विनाम् । स्वबाहुबलमास्थाय प्रतिव्यूहितुमजजसा
అతడు యుద్ధంలో ఉత్సాహంగా కృషి చేస్తూ, తన భుజబలాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని, భూమిపై ఉన్న సమస్త ధనుర్ధరులను సులభంగా ఎదుర్కొనగలడు.
Verse 22
यस्य बाहुबलं सर्वे समाश्रित्य महात्मन: । वनवासान्निवृत्ता: सम न च युद्धेषु निर्जिता:,“इस महामनस्वी वीरके बाहुबलका आश्रय लेकर हम सब भाई वनवाससे सकुशल लौटे हैं और युद्धोंमें कभी पराजित नहीं हुए हैं
ఆ మహాత్మ వీరుని భుజబలాన్ని ఆశ్రయించి మేమందరం అన్నదమ్ములు వనవాసం నుండి క్షేమంగా తిరిగివచ్చాము; యుద్ధాలలో ఎప్పుడూ ఓడిపోలేదు.
Verse 23
इतो गते भीमसेने सात्वतं प्रति पाण्डवे । सनाथौ भवितारीौ हि युधि सात्वतफाल्गुनौ,'यहाँसे सात्यकिके पथपर पाण्डुपुत्र भीमसेनके जानेपर युद्धस्थलमें डटे हुए सात्यकि और अर्जुन सनाथ हो जायूँगे
ఇక్కడి నుండి పాండుపుత్రుడు భీమసేనుడు సాత్యకిని చేరేందుకు వెళ్లిన తరువాత, యుద్ధభూమిలో నిలిచిన సాత్యకి మరియు అర్జునుడు నిశ్చయంగా సనాథులు—ఆధారసహితులు—అవుతారు.
Verse 24
काम त्वशोचनीयौ तौ रणे सात्वतफाल्गुनौ | रक्षितौ वासुदेवेन स्वयं शस्त्रविशारदौ
నిశ్చయంగా రణరంగంలో సాత్యకి, అర్జునుడు శోకించదగినవారు కారు; వారు ఇద్దరూ స్వయంగా శస్త్రవిద్యలో నిపుణులు, పైగా వాసుదేవుడు శ్రీకృష్ణుడు వారిని రక్షిస్తున్నాడు.
Verse 25
अवश्यं तु मया कार्यमात्मन: शोकनाशनम् | तस्माद् भीम॑ नियोक्ष्यामि सात्वतस्य पदानुगम्
అయినా నా అంతరంలోని శోకాన్ని తొలగించేందుకు నేను తప్పక చర్య తీసుకోవాలి; అందుకే భీమసేనుణ్ని సాత్యకியின் అడుగుజాడలను అనుసరించేలా నియోగిస్తాను.
Verse 26
ततः प्रतिकृतं मन्ये विधान सात्यकिं प्रति । एवं निश्चित्य मनसा धर्मपुत्रो युधिषछ्िर:
అప్పుడు సాత్యకిపై తగిన ప్రతికార-విధానం ఏర్పాటైంది అని నేను భావిస్తున్నాను. ఇలా మనసులో నిర్ణయించుకొని ధర్మపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు (తన నిర్ణయాన్ని స్థిరపరచుకున్నాడు).
Verse 27
धर्मराजवच: श्रुत्वा सारथि्हयकोविद:
ధర్మరాజు (యుధిష్ఠిరుడు) మాటలు విని, అశ్వనియంత్రణలో నిపుణుడైన సారథి యుద్ధధర్మపు ఆ కఠిన క్షణంలో కార్యసిద్ధతతో, నియమిత స్థైర్యంతో ప్రత్యుత్తరం చెప్పాడు।
Verse 28
भीमसेनमनुप्राप्य प्राप्तकालमचिन्तयत्
భీమసేనుని చేరగానే అతడు ఆలస్యం లేకుండా ఆలోచించాడు—నిర్ణాయక క్షణం వచ్చిందని; యుద్ధపు గందరగోళంలో సందేహాన్ని విడిచి, పరిస్థితి కోరే కర్తవ్యాన్ని విచారించాడు।
Verse 29
कश्मलं प्राविशद् राजा बहु तत्र समादिशन् | भीमसेनके पास पहुँचकर राजा युधिष्ठिर समयोचित कर्तव्यका चिन्तन करने लगे और वहाँ बहुत कुछ कहते हुए वे मूर्छित-से हो गये || २८ ई ।।
రాజును కశ్మలం ఆవరించింది; అక్కడ అనేక ఆదేశాలు ఇస్తూ భీమసేనుని చేరాడు. సమయోచిత కర్తవ్యాన్ని ఆలోచిస్తూ, చాలా మాటలు చెబుతూ అతడు మూర్ఛించినట్టుగా అయ్యాడు. అలా మోహం, వ్యథతో ఆవరితుడైన ఆ పార్థివుడు భీముని పిలిచాడు।
Verse 30
यः सदेवान् सगन्धर्वान् दैत्यांश्ैकरथो5जयत्
ఒకే రథంపై ఒంటరిగా యుద్ధం చేసి దేవులు, గంధర్వులు, దైత్యులను కూడా జయించినవాడు।
Verse 31
ततोअब्रवीद् धर्मराजं भीमसेनस्तथागतम्
అప్పుడు భీమసేనుడు అక్కడికి వచ్చిన ధర్మరాజు (యుధిష్ఠిరుడు)తో అన్నాడు—యుద్ధక్లేశ మధ్యలో, అన్నదమ్ముల ఉపదేశమే ధర్మాన్ని, సంకల్పాన్ని స్థిరపరచే చోట।
Verse 32
पुरातिदुःखदीर्णानां भवान् गतिरभूद्धि न:
సంజయుడు అన్నాడు—మేము పూర్వం నుంచే దుఃఖంతో చీలిపోయి శోకంతో బాధపడుతున్నవారికి, మీరు నిజంగా ఆశ్రయమూ మార్గదర్శకమూ అయ్యారు.
Verse 33
उत्तिष्वोत्तिष्ठ राजेन्द्र शाधि कि करवाणि ते । “पहले जब कभी हमलोग अत्यन्त दुःखसे अधीर हो उठते थे, तब आप ही हमें सहारा दिया करते थे। राजेन्द्र! उठिये, उठिये, आज्ञा दीजिये, मैं आपकी क्या सेवा करूँ? ।।
సంజయుడు అన్నాడు—రాజేంద్రా! లేచండి, లేచండి; ఆజ్ఞాపించండి—నేను మీకు ఏమి చేయాలి? పూర్వం మేము తీవ్రమైన శోకంతో కలతచెంది తడబడినప్పుడు, మీరు మమ్మల్ని ఆదరించి స్థిరపరిచేవారు. ఇప్పుడు, మహారాజా, లేచి ఆజ్ఞ ఇవ్వండి—నేను ఎలా సేవ చేయాలి?
Verse 34
तमब्रवीदश्रुपूर्ण: कृष्णसर्प इव श्वसन्
సంజయుడు అన్నాడు—కళ్ల నిండా కన్నీళ్లు; అతడు పలికాడు—నల్ల సర్పంలా గట్టిగా ఊపిరి తీసుకుంటూ, శోకమూ కోపమూ మాటలుగా బిగుసుకున్నాయి.
Verse 35
यथा शड्खस्य निर्घोष: पाउ्चजन्यस्य श्रूयते
సంజయుడు అన్నాడు—అన్నా! పాంచజన్య శంఖం గర్జన ఎలా వినిపిస్తుందో, అలాగే ఇప్పుడు కూడా అలాంటి ధ్వని వినిపిస్తోంది. యశస్వి వాసుదేవుడు కోపంతో నిండిపోయి ఆ శంఖాన్ని ఊదిన తీరు చూసి, నేడు నీ సోదరుడు అర్జునుడు హతుడై యుద్ధభూమిలో పడి ఉన్నాడని నాకు అనిపిస్తోంది.
Verse 36
पूरितो वासुदेवेन संरब्धेन यशस्विना । नूनमद्य हतः शेते तव भ्राता धनंजय:
యశస్వి వాసుదేవుడు కోపంతో నిండిపోయి ఆ శంఖాన్ని ఊదాడు; నిశ్చయంగా నేడు నీ సోదరుడు ధనంజయుడు హతుడై యుద్ధభూమిలో పడి ఉన్నాడు.
Verse 37
तस्मिन् विनिहते नून॑ युध्यतेड्सौ जनार्दन: । यस्य सच्त्ववतो वीर्य ह्युपजीवन्ति पाण्डवा:
సంజయుడు అన్నాడు—అతడు హతుడైన తరువాత నిశ్చయంగా జనార్దనుడు (శ్రీకృష్ణుడు) స్వయంగా యుద్ధం చేస్తున్నాడు. ధైర్యవంతుడైన ఆ మహావీరుని పరాక్రమాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని పాండవులు జీవించి సహిస్తున్నారు; భయకాలంలో దేవతలు ఇంద్రుని ఆశ్రయించినట్లే మేము అతనినే శరణు కోరుతాము. ఆ శూరుడు అర్జునుడు సింధురాజు జయద్రథుని వశం చేసుకోవడానికి కౌరవసేనలోకి దూసుకెళ్లాడు.
Verse 38
यं भयेष्वभिगच्छन्ति सहस्राक्षमिवामरा: । स शूर: सैन्धवप्रेप्सुरन्वयाद् भारतीं चमूम्
భయసమయాల్లో అమరులు సహస్రాక్షుడు (ఇంద్రుడు) వద్దకు వెళ్లినట్లే మేము ఎవరి వద్దకు వెళ్తామో—ఆ శూరుడు అర్జునుడు సింధురాజు జయద్రథుని పట్టుకోవాలనే కోరికతో భారత (కౌరవ) సేనలోకి ముందుకు దూసుకెళ్లి ప్రవేశించాడు.
Verse 39
तस्य वै गमनं विद्यो भीम नावर्तन॑ पुनः । श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयो महारथ:
భీమా! అతడు వెళ్లాడన్నదే తెలుసుకో; మళ్లీ తిరిగి వస్తాడో లేదో నిశ్చయం లేదు. అర్జునుని కాంతి శ్యామవర్ణం; అతడు యువకుడు, నిద్రను జయించిన గుడాకేశుడు, చూడటానికి మనోహరుడు, మహారథుడు.
Verse 40
व्यूढोरस्को महाबाहहुर्मत्तद्विरदविक्रम: । चकोननेत्रस्ताम्रास्यो द्विषतां भयवर्धन:
అతని వక్షస్థలం విస్తారంగా ఉంది, భుజాలు మహాబలవంతమైనవి; అతని విక్రమం మత్తగజంలా ఉంటుంది. అతని కళ్ళు చకోర నేత్రాల్లా విశాలం, ముఖం తాంబ్రవర్ణంగా మెరుస్తుంది; శత్రువుల భయాన్ని పెంచేవాడు అతడు.
Verse 41
(मम प्रियहितार्थ च शक्रलोकादिहागत: । वृद्धोपसेवी धृतिमान् कृतज्ञ: सत्यसड्रर: ।।
సంజయుడు అన్నాడు—నా ప్రియుని హితార్థం కోసం అర్జునుడు శక్రలోకం (ఇంద్రలోకం) నుండి ఇక్కడికి వచ్చాడు. అతడు వృద్ధులను సేవించే వాడు, ధైర్యవంతుడు, కృతజ్ఞుడు, సత్యప్రతిజ్ఞుడు. ఆ ధనంజయుడు శత్రువుల విస్తారమైన, అంతులేని సేనలోకి ప్రవేశించాడు. శత్రునాశక అర్జునుడు ఆ భయంకర వ్యూహంలోకి దూసుకెళ్లినప్పుడు, ఫాల్గుణుని అడుగుజాడలను అనుసరించమని నేను సాత్వతవీరుడు సాత్యకిని పంపాను. భీమా! సాత్యకి వెళ్లిన సంగతి నాకు తెలుసు; కానీ అతడు తిరిగి వస్తాడో లేదో తెలియదు.
Verse 42
वर्धते हविषेवाग्निरिध्यमान: पुन: पुन: । तस्य लक्ष्म न पश्यामि तेन विन्दामि कश्मलम्
సంజయుడు అన్నాడు—హవిస్సు పోసి పోసి పెంచిన అగ్ని ఎలా మళ్లీ మళ్లీ జ్వలిస్తుందో, అలాగే నా శోకం పదే పదే పెరుగుతోంది. అతని ఏ లక్షణమూ నాకు కనబడటం లేదు; అందువల్ల కశ్మలము—మోహమూ విషాదమూ—నన్ను ఆవరించాయి.
Verse 43
त॑ विद्धि पुरुषव्यात्रं सात्वतं च महारथम् | सतं महारथं पश्चादनुयातस्तवानुजम्,“उन सात्वतवंशी पुरुषसिंह महारथी सात्यकिका भी पता लगाओ। वे तुम्हारे छोटे भाई महारथी अर्जुनके पीछे गये हैं
అతడే—సాత్వత వంశానికి చెందిన పురుషవ్యాఘ్రుడు, మహారథుడు సాత్యకి అని తెలుసుకో. ఆ శ్రేష్ఠ మహారథుడు నీ తమ్ముడు (అర్జునుడు) వెనుక వెనుకగా వెళ్లాడు.
Verse 44
तमपश्यन्महाबाहुमहं विन्दामि कश्मलम् | पार्थे तस्मिन् हते चैव युध्यते नूनमग्रणी:
ఆ మహాబాహువును చూడక నేను కశ్మలంలో పడ్డాను. ఆ పార్థుడు హతుడై ఉంటే, నిశ్చయంగా అగ్రణి (సాత్యకి) ముందుండి యుద్ధం చేస్తున్నాడు.
Verse 45
सहायोनास्य वै कश्रित् तेन विन्दामि कश्मलम् | तस्मिन् कृष्णो हते नून॑ं युध्यते युद्धकोविद:
అతనికి ఎలాంటి సహాయకుడూ లేడు; అందువల్ల నేను కశ్మలంలో పడ్డాను. కృష్ణుడు హతుడై ఉంటే, నిశ్చయంగా యుద్ధకోవిదుడు (అర్జునుడు) యుద్ధం చేస్తున్నాడు.
Verse 46
न हि मे शुध्यते भावस्तयोरेव परंतप । स तत्र गच्छ कौन्तेय यत्र यातो धनंजय:
హే పరంతపా! ఆ ఇద్దరి విషయమై నా మనస్సు స్పష్టపడటం లేదు; నా సందేహం తొలగడం లేదు. కాబట్టి, హే కౌంతేయా, ధనంజయుడు (అర్జునుడు) వెళ్లిన చోటికే నీవు వెళ్లు.
Verse 47
सात्यकिश्न महावीर्य: कर्तव्यं यदि मनन््यसे । वचन मम धर्मज्ञ भ्राता ज्येष्ठो भवामि ते
సంజయుడు పలికెను— “సాత్యకీ కూడా మహావీరుడు. ఓ ధర్మజ్ఞా! నీవు ఇది కర్తవ్యమని భావిస్తే నా మాట విను; నేను నీ జ్యేష్ఠ భ్రాతను. అర్జునుడూ మహాపరాక్రమి సాత్యకీ వెళ్లిన చోటికే నీవు వెళ్లు.”
Verse 48
न ते<र्जुनस्तथा ज्ञेयो ज्ञातव्य: सात्यकिर्यथा । चिकीर्षुर्मत्प्रियं पार्थ स यात: सव्यसाचिन: । पदवीं दुर्गमां घोरामगम्यामकृतात्मभि:
“అర్జునుణ్ని అంతగా వెతకనక్కరలేదు; సాత్యకీని కనుగొనడం మరింత అవసరం. ఓ పార్థా! నాకు ప్రియమైనది చేయాలనే కోరికతో అతడు సవ్యసాచీ అర్జునుని వెంబడి ఆ దుర్గమమైన, భయంకరమైన మార్గంలో వెళ్లాడు—ఆత్మసంయమం లేని వారికి అది అగమ్యం.”
Verse 49
दृष्टवा कुशलिनौ कृष्णौ सात्वतं चैव सात्यकिम् । संविदं चैव कुर्यास्त्वं सिंहनादेन पाण्डव
“ఓ పాండవా! కృష్ణుడిని మరియు సాత్వత వీరుడు సాత్యకీని క్షేమంగా చూసినప్పుడు, వారితో మాటలు మార్పిడి చేసుకో; అలాగే సింహనాదంతో ఆ వార్తను ప్రకటించు.”
Verse 113
सात्वतस्यापि कं युद्धे प्रेषयिष्ये पदानुगम् । “इस समय सात्यकिका भी पता लगाना चाहिये और पाण्डुपुत्र अर्जुनका भी। मैंने पाण्डुपुत्र अर्जुनके पीछे तो सात्यकिको भेज दिया। अब सात्यकिके पीछे किसको युद्धभूमिमें भेजूँगा?
“యుద్ధభూమిలో సాత్వతుడు (సాత్యకీ) అడుగుజాడలను అనుసరించి వెళ్ళేందుకు నేను ఎవరిని పంపాలి?”
Verse 126
युयुधानमनन्विष्य लोको मां गर्हयिष्यति । “यदि मैं युयुधानकी खोज न कराकर प्रयत्नपूर्वक केवल अपने भाई अर्जुनका ही अन्वेषण करूँगा तो संसार मेरी निन््दा करेगा,'पाण्डुनन्दन! जब तुम भगवान् श्रीकृष्ण, अर्जुन तथा सात्वतवंशी वीर सात्यकिको सकुशल देखना, तब उच्च स्वरसे सिंहनाद करके मुझे इसकी सूचना दे देना” ।।
“నేను యుయుధానుని అన్వేషించకపోతే లోకం నన్ను నిందిస్తుంది.”
Verse 133
परित्यजति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम् । “सब लोग यही कहेंगे कि धर्मपुत्र युधिष्ठिर अपने भाईकी खोज करके वृष्णिवंशी वीर सत्यपराक्रमी सात्यकिकी उपेक्षा कर रहे हैं
ప్రజలు ఇలా అంటారు—సోదరుని వెతుకుటలో నిమగ్నమైన ధర్మపుత్ర యుధిష్ఠిరుడు వృష్ణివంశీయుడు, సత్యపరాక్రముడైన వీరుడు సాత్యకిని నిర్లక్ష్యం చేస్తున్నాడు అని।
Verse 146
पदवीं प्रेषयिष्यामि माधवस्य महात्मन: । “मुझे लोकनिन्दासे बड़ा भय मालूम होता है। अतः कुन्तीनन्दन भीमसेनको मैं महामनस्वी सात्यकिका पता लगानेके लिये भेजूँगा
లోకనింద భయం నాకు గొప్పగా ఉంది; అందుకే కుంతీనందనుడు భీమసేనుని పంపుతాను—మహాత్ముడు మాధవుని మార్గమును, సాత్యకియొక్క జాడను కనుగొనుటకు।
Verse 193
गमनं रोचते महां यत्र यातौ महारथौ । “इस समय जो कर्तव्य प्राप्त है
ఇప్పుడు చేయవలసిన కర్తవ్యాన్ని నేను బలంగా ఆలోచించాను; మహారథులు అర్జునుడు, సాత్యకి వెళ్లిన చోటుకే ధనుర్ధరుడు పాండునందనుడు భీమసేనుడూ వెళ్లాలి—అదే నాకు సముచితంగా తోస్తోంది।
Verse 266
यन्तारमब्रवीद् राजा भीम॑ प्रति नयस्व माम् । 'ऐसा करके ही मैं समझूँगा कि मैंने सात्यकिके प्रति समुचित कर्तव्यका पालन किया है।' मन-ही-मन ऐसा निश्चय करके धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरने अपने सारथिसे कहा--“मुझे भीमके पास ले चलो”
మనసులోనే నిర్ణయించుకొని—‘ఇలా చేసినప్పుడే సాత్యకిపట్ల నా సముచిత కర్తవ్యాన్ని నేను నెరవేర్చానని భావించగలను’—ధర్మపుత్ర రాజు యుధిష్ఠిరుడు తన సారథితో అన్నాడు: “నన్ను భీముని దగ్గరకు తీసుకెళ్లు.”
Verse 273
रथं हेमपरिष्कारं भीमान्तिकमुपानयत् । धर्मराजकी बात सुनकर अश्वसंचालनमें कुशल सारथिने उनके सुवर्णभूषित रथको भीमसेनके निकट पहुँचा दिया
ధర్మరాజు మాట విని, అశ్వసంచలనంలో నిపుణుడైన సారథి బంగారు అలంకారాలతో మెరిసే రథాన్ని భీమసేనుని సమీపానికి చేర్చాడు।
Verse 293
अब्रवीद् वचन राजन कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । राजन! इस प्रकार मोहाविष्ट हुए कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिरने भीमसेनको सम्बोधित करके इस प्रकार कहा--
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ రాజా! కుంతీపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు ఈ మాటలు పలికెను. ఓ రాజా! ఈ విధంగా మోహావిష్టుడై కుంతీపుత్ర రాజు యుధిష్ఠిరుడు భీమసేనుని సంబోధించి ఇలా చెప్పెను.
Verse 303
तस्य लक्ष्म न पश्यामि भीमसेनानुजस्य ते । 'भीमसेन! जिन्होंने एकमात्र रथकी सहायतासे देवताओंसहित गन्धर्वों और दैत्योंपर भी विजय पायी थी
ఓ భీమసేన! నీ అనుజుడు అర్జునుని ఏ లక్షణమూ నాకు కనబడటం లేదు. ఏవడైతే ఒక్క రథ సహాయంతో దేవతలతో కూడ గంధర్వులను, దైత్యులను జయించెనో, నేడు అతని ఏ చిహ్నమూ నాకు దర్శనమివ్వడం లేదు.
Verse 313
नेवाद्राक्षं न चाऔष॑ तव कश्मलमीदृशम् । तब वैसी अवस्थामें पड़े हुए धर्मराज युधिष्ठिरसे भीमसेनने कहा--“राजन्! आपकी ऐसी घबराहट तो पहले मैंने न कभी देखी थी और न सुनी ही थी
మీ లో ఇలాంటి కలవరాన్ని నేను ఎప్పుడూ చూడలేదు, వినలేదు. అప్పుడు ఆ స్థితిలో ఉన్న ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరునితో భీమసేనుడు ఇలా అన్నాడు—“ఓ రాజా! మీలో ఇంతటి భయం నేను మునుపెన్నడూ చూడలేదు, వినలేదు.”
Verse 333
आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मन: कृथा: । “मानद! इस संसारमें ऐसा कोई कार्य नहीं है
ఓ కురుశ్రేష్ఠా! ఆజ్ఞాపించండి; మీ మనస్సును శోకంలో ముంచకండి. మానదా! ఈ లోకంలో నాకు అసాధ్యమైన పని ఏదీ లేదు; మీ ఆజ్ఞ లభించినపుడు నేను చేయని పని ఏదీ ఉండదు.
Verse 343
भीमसेनमिदं वाक््यं प्रम्लानवदनो नृप: । तब राजा युधिष्ठिर म्लानमुख हो काले सर्पके समान लंबी साँसें खींचते हुए नेत्रोंमें आँसू भरकर भीमसेनसे इस प्रकार बोले--
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు రాజు యుధిష్ఠిరుడు వాడిన ముఖంతో భీమసేనునితో ఈ మాటలు పలికెను. నల్ల సర్పంలా దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడుస్తూ, కన్నీళ్లు నిండిన కన్నులతో భీముని సంబోధించి ఇలా చెప్పెను.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dilemma of agency under grief: Duryodhana’s resolve to enter the enemy host ‘as if to die’ raises the question of whether personal vow-driven valor can ethically override the commander’s responsibility to preserve strategic stability and minimize avoidable loss.
It illustrates that intent and emotion (grief, anger, desire for renown) materially shape decision-making in crisis; dharmic evaluation therefore requires attention not only to stated duty but also to the downstream consequences of leadership choices on collective welfare.
No explicit phalaśruti appears in this chapter’s verses; its significance is primarily narrative and analytic—documenting how recognition (gotra/kula naming), morale shifts (rumor of death), and command interventions (Droṇa’s arrival) function within the epic’s war-chronicle.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.