Shloka 29
द्रोणपर्व (अध्याय १) — भीष्मनिधनानन्तरं धृतराष्ट्रस्य शोकः, सेनायाः स्थितिः, कर्णस्मरणं च
Droṇa Parva, Chapter 1: Dhṛtarāṣṭra’s grief after Bhīṣma’s fall and the army’s reorientation toward Karṇa
गंगानन्दन भरतश्रेष्ठ भीष्मके धराशायी होनेपर भरत-वंशियोंकी सेना विधवा सुन्दरीके समान, जिसका पानी सूख गया हो, उस नदीके समान, जिसे भेड़ियोंने वनमें घेर रखा हो और जिसका साथी यूथप मार डाला गया हो, उस चितकबरी मृगीके समान तथा शरभने जिसमें रहनेवाले सिंहको मार डाला हो, उस विशाल कन्दराके समान भयभीत, विचलित और श्रीहीन जान पड़ती थी ।। विष्वग्वाताहता रुग्णा नौरिवासीन्महार्णवे । बलिभि: पाण्डवैवीरिरलब्धलक्षैर्भुशार्दिता,वीर और बलवान पाण्डव अपने लक्ष्यको सफलतापूर्वक मार गिरानेवाले थे, उनके द्वारा अत्यन्त पीड़ित होकर आपकी सेना महासागरमें चारों ओरसे वायुके थपेड़े खाकर टूटी हुई नौकाके समान बड़ी विपत्तिमें फँस गयी
gaṅgānandana bharataśreṣṭha bhīṣmake dharāśāyī bhavane bharatavaṁśīyānāṁ senā vidhavā-sundarī-samā nadīva śuṣka-salilā yathā; araṇye vṛkaiḥ parivṛtā yūthapa-hatā citrā mṛgīva; śarabha-hata-siṁha-vāsinīva mahā-kandarā; bhayabhītā vyathitā śrīhīnā ca pratibhāti. viśvagvātāhatā rugṇā naur ivāsīn mahārṇave; balibhiḥ pāṇḍavair vīrair alabdha-lakṣyaiḥ bhṛśārditā.
సంజయుడు పలికెను—ఓ భరతశ్రేష్ఠా! గంగానందన భీష్ముడు భూమిపై పడగానే కౌరవసేన భయభ్రాంతి చెంది, కలతపడి, శ్రీహీనంగా కనిపించింది—స్వామిని కోల్పోయిన విధవ సుందరివలె, నీరు ఎండిపోయిన నదివలె, అడవిలో తోడేళ్లచే చుట్టుముట్టబడి గుంపు నాయకుడు హతుడైన చుక్కల జింకవలె, శరభ దెబ్బకు సింహం హతమైతే మహా గుహ శూన్యమయ్యే విధముగా। లక్ష్యాన్ని తప్పని వీరబలవంతులైన పాండవుల చేత తీవ్రంగా బాధింపబడి, మీ సేన మహాసముద్రంలో అన్ని వైపులా ఉగ్ర గాలుల దెబ్బలకు విరిగిపోయిన నావవలె మహావిపత్తులో చిక్కింది।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how the fall of a central protector (Bhīṣma) collapses collective morale: splendor (śrī) and confidence are fragile, and an army’s strength depends not only on numbers but on leadership, cohesion, and psychological steadiness.
After Bhīṣma has been brought down, Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the Kuru forces look terrified and disordered. He uses a chain of vivid similes and concludes that the Pāṇḍava heroes, striking accurately, have battered the Kuru army like a storm-wrecked ship at sea.