Shloka 4
भीष्मशिबिरगमनम् — Duryodhana’s Visit to Bhīṣma’s Camp and the Command Appeal
वनायुजानां शुभ्राणां तथा पर्वतवासिनाम् | वाजिनां बहुभि: संख्ये समन्तात् परिवारयन्,तत्पश्चात् काम्बोज देशके अच्छे घोड़े, दरियाई घोड़े, मही, स्विन्धु, वनायु, आरट्ट तथा पर्वतीय प्रान्तोंमें होनेवाले सुन्दर घोड़े--इन सबकी बहुत बड़ी सेनाके द्वारा सब ओरसे घिरा हुआ शत्रुओंको संताप देनेवाला पाण्डुनन्दन अर्जुनका बलवान पुत्र इरावान् हर्षमें भरकर रणभूमिमें कौरवोंकी उस सेनापर चढ़ आया। उसके साथ तित्तिर प्रदेशके शीघ्रगामी घोड़े भी मौजूद थे, जो वायुके समान वेगशाली थे। वे सब-के-सब सोनेके आभूषणोंसे विभूषित थे। उनके शरीरोंमें कवच बँधे हुए थे और उन्हें सुन्दर साज-बाजसे सजाया गया था। वे सभी घोड़े अच्छी जातिके तथा वायुके तुल्य शीघ्रगामी थे
sañjaya uvāca | vanāyujānāṃ śubhrāṇāṃ tathā parvatavāsinām | vājīnāṃ bahubhiḥ saṅkhye samantāt parivārayan ||
తదుపరి వనాయు దేశజాత శ్వేత గుర్రాలు, అలాగే పర్వతప్రాంతాల్లో పెరిగిన గుర్రాలు—ఇలాంటి అనేక వాజులతో యుద్ధరంగంలో అతడు అన్ని వైపుల నుండీ చుట్టుముట్టబడ్డాడు।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how war is conducted through organized resources and disciplined formations; in the Mahābhārata’s ethical frame, such martial power is morally weighty and must be aligned with kṣatriya-dharma—duty, restraint, and responsibility—rather than mere aggression.
Sañjaya describes the battlefield situation: large numbers of fine horses—especially those associated with Vanāyu and mountain regions—are present in the combat array, forming an encircling press on all sides, conveying the density and scale of the engagement.