Shloka 17
महाव्यूहप्रवर्तनम् / Deployment of the Great Battle Arrays
आपकी सेनाओंके सेनापति अस्त्र-शस्त्रोंके ज्ञाता एवं नरवीर योद्धा थे। उनसे विधिपूर्वक अनुशासित हो रथसमूह, पैदल, हाथी और घोड़ोंके समुदाय जब युद्ध-भूमिमें जाने लगे, तब उनके पैरोंसे उठी हुई धूल सूर्यकी किरणोंको आच्छादित करके प्रात:कालिक सूर्यकी प्रभाके समान कान्तिमती प्रतीत होने लगी। रथों और हाथियोंपर खड़ी की हुई पताकाएँ चारों ओर वायुकी प्रेरणासे फहराती हुई बड़ी शोभा पा रही थीं ।। नानारड्डा: समरे तत्र राजन् मेघैर्युता विद्युत: खे यथैव । वन्दैः स्थिताश्चापि सुसम्प्रयुक्ता- श्षकाशिरे दन्तिगणा: समन्तात्,राजन! जैसे आकाशगमें बादलोंके साथ बिजलियाँ चमक रही हों, उसी प्रकार उस समरांगणमें चारों ओर अनेक रंगोंके दन्तार हाथी झुंड-के-झुंड खड़े हुए शोभा पा रहे थे। उनका संचालन सुन्दर ढंगसे हो रहा था
nānāraṅgāḥ samare tatra rājan meghairyutā vidyutaḥ khe yathaiva | vandaiḥ sthitāścāpi susamprayuktāḥ śaśakāśire dantigaṇāḥ samantāt ||
సంజయుడు పలికెను—నీ సేనల సేనాపతులు అస్త్రశస్త్రజ్ఞులైన నరవీరులు. వారి విధివిధానమైన శాసనంలో రథసమూహాలు, పాదాతి, గజ మరియు అశ్వదళాలు రణభూమికి కదిలినప్పుడు, వారి పాదాల నుంచి లేచిన ధూళి సూర్యకిరణాలను కప్పి ప్రాతఃసూర్యప్రభలా కాంతిమంతంగా కనిపించింది. రథాలపై, గజాలపై నిలిపిన పతాకాలు చుట్టూ గాలివేగంతో ఫలఫలలాడి శోభించాయి. ఓ రాజా, మేఘాల మధ్య ఆకాశంలో మెరుపులు మెరుస్తున్నట్లే, ఆ సమరాంగణంలో అనేక రంగులతో అలంకరించబడిన గజసమూహాలు అన్ని వైపులా ప్రకాశిస్తూ నిలిచాయి; సక్రమంగా అమర్చబడి, చక్కగా నడిపింపబడి, యుద్ధభూమికి భయమిశ్రిత వైభవాన్ని చేకూర్చాయి।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how disciplined military order and dazzling outward splendor can coexist with—and even conceal—the moral gravity of impending slaughter. The imagery invites reflection on the contrast between appearance (beauty, pageantry) and consequence (destruction), a recurring ethical tension in the war narrative.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the scene on the battlefield: elephant divisions, brightly adorned and properly deployed in groups, stand shining on all sides. Their brilliance is compared to lightning flashing among clouds in the sky, emphasizing both grandeur and ominous intensity.