Shloka 17
अध्याय ८० — मध्यंदिन-रणवृत्तान्तः
Yudhiṣṭhira–Śrutāyu encounter; Cekitāna–Gautama clash; Abhimanyu pressure; Arjuna’s redeployment
(गदया भीमसेनेन ताडिता वारणोत्तमा: । भिन्नकुम्भा महाकाया भिन्नपृष्ठास्तथैव च ।। भिन्नगात्रा: सहारोहा: शेरते पर्वता इव । भीमसेनकी गदाके आघातसे बड़े-बड़े विशालकाय गजराजोंके कुम्भस्थल फट गये, पृष्ठभाग विदीर्ण हो गये तथा उनका एक-एक अंग छिन्न-भिन्न हो गया और उसी अवस्थामें वे सवारोंसहित धराशायी हो गये, मानो पर्वत ढह गये हों। रथाश्ष भग्नास्तिलश: सयोधा: शतशो रणे ।। अश्राक्ष सादिनश्वैव पदातै: सह भारत । भारत! उन्होंने उस रणक्षेत्रमें सैकड़ों रथोंको उनके सवारोंसहित तिल-तिल करके तोड़ डाला। घोड़ों, घुड़सवारों तथा पैदलोंकी भी धज्जियाँ उड़ा दीं। तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम् ।। यदेक: समरे राजन् बहुभि: समयोधयत्् । अन्तकाले प्रजा: सर्वा दण्डपाणिरिवान्तक: ।।) राजन्! उस युद्धमें हमलोगोंने भीमसेनका अद्भुत पराक्रम देखा, जैसे प्रलयकालमें यमराज हाथमें दण्ड लिये समस्त प्रजाका संहार करते हैं, उसी प्रकार वे अकेले आपके बहुसंख्यक योद्धाओंके साथ युद्ध कर रहे थे। भीमसेने प्रविष्टे तु धृष्टद्युम्नोडपि पार्षत: । द्रोणमुत्सूज्य तरसा प्रययौ यत्र सौबल:,भीमसेनके कौरवसेनामें प्रवेश करनेपर ट्रुपदकुमार धृष्टद्युम्न भी द्रोणाचार्यको छोड़कर बड़े वेगसे उस स्थानपर गये, जहाँ शकुनि युद्ध कर रहा था
sañjaya uvāca |
gadayā bhīmasenena tāḍitā vāraṇottamāḥ |
bhinnakumbhā mahākāyā bhinnapṛṣṭhās tathaiva ca ||
bhinnagātrāḥ sahārohāḥ śerate parvatā iva ||
సంజయుడు పలికెను—భీమసేనుని గదాఘాతంతో మహాకాయమైన శ్రేష్ఠ గజరాజుల కుంభస్థలాలు చీలిపోయెను, వెన్నెముకలు పగిలిపోయెను; అవయవాలు ఛిన్నభిన్నమై, వారు తమ ఆరూఢులతో కలిసి పర్వతాలవలె కూలిపోయిరి। భారతా! రణంలో వందల రథాలు యోధులతో సహా తుక్కుతుక్కుగా విరిగిపోయెను; గుర్రాలు, అశ్వారోహులు, పాదాతులు కూడా నాశనమయ్యిరి। రాజా! అక్కడ మేము భీమసేనుని అద్భుత విక్రమాన్ని చూచితిమి—ప్రళయకాలంలో దండధారి యముడు సమస్త ప్రజలను సంహరించునట్లు, అతడు ఒంటరిగా అనేక యోధులతో సమరమాడుచుండెను। భీమసేనుడు కౌరవసేనలో ప్రవేశించినపుడు, పర్షతుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు కూడా ద్రోణుని విడిచి వేగంగా సౌబలుడు శకుని యుద్ధం చేస్తున్న చోటికి వెళ్లెను।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the awe-inspiring power of a warrior and, implicitly, the grave ethical cost of war: even the mightiest beings (war-elephants and their riders) are reduced to ruin, urging reflection on the destructive momentum that accompanies unchecked martial force.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Bhīmasena, wielding a mace, strikes down elite war-elephants so violently that their temples, backs, and limbs are shattered; they fall with their riders, collapsing like mountains.