Shloka 27
Adhyāya 78 — Bhīṣma’s Advance, Duryodhana’s Rally, and Concurrent Duels (भीष्मस्याभ्युद्यमः, दुर्योधनस्योत्साहवचनम्, विविधयुद्धवर्णनम्)
रथी और घुड़सवार दोनों ही पैदल सेनाओंपर आक्रमण करने लगे। राजन्! इस प्रकार अमर्षमें भरे हुए ये समस्त सैनिक एक-दूसरेपर धावा करने लगे ।। भीमसेनार्जुनयमैर्गुप्ता चान्यैर्महारथै: । शुशुभे पाण्डवी सेना नक्षत्रैरिव शर्वरी,भीमसेन, अर्जुन, नकुल, सहदेव तथा अन्य महारथियोंसे सुरक्षित हुई पाण्डवसेना नक्षत्रोंसे रात्रिकी भाँति सुशोभित हो रही थी
sañjaya uvāca | rathī aśvārūḍhāś caiva padātīnām upādravan | rājan evam amṛṣṭāḥ sarve ’nye ’nyam abhidudruvuḥ || bhīmasenārjunayamair guptā cānyair mahārathaiḥ | śuśubhe pāṇḍavī senā nakṣatrair iva śarvarī ||
రథయోధులు, అశ్వారోహులు పాదసేనపై దాడి చేయసాగారు. రాజా, ఈ విధంగా కోపం, అసహనంతో ఉప్పొంగిన ఆ సమస్త యోధులు పరస్పరం మీదికి ఉగ్రంగా దూసుకొచ్చారు. భీమసేనుడు, అర్జునుడు, మాద్రీపుత్రులు నకుల-సహదేవులు మరియు ఇతర మహారథుల రక్షణలో ఉన్న పాండవసేన నక్షత్రాలతో అలంకృతమైన రాత్రిలా ప్రకాశించింది—యుద్ధకలకలంలోనూ క్రమబద్ధమైన రక్షణను సూచిస్తూ.
संजय उवाच
Educational Q&A
Even in the violence of war, the verse highlights the ethical value of disciplined protection and leadership: the army’s strength is not mere aggression but coordinated guardianship by responsible warriors, reflecting kṣatriya-dharma as organized defense and duty-bound command.
Sañjaya describes a surge in combat: chariot-fighters and cavalry press into the infantry, and the enraged forces charge each other. Amid this clash, the Pāṇḍava army appears splendid because it is well-protected by Bhīma, Arjuna, Nakula, Sahadeva, and other great warriors—likened to a star-filled night.