Shloka 18
आत्मदोष-उपदेशः तथा भीम-धृष्टद्युम्नयोः संयोगः
Self-Causation Counsel and the Bhīma–Dhṛṣṭadyumna Convergence
बश्रमु: कुण्जराश्षात्र शरैविद्धा निरड्कुशा: । अश्वाश्न पर्यधावन्त हतारोहा दिशो दश,जिनके सवार मारे गये थे, वे अंकुशरहित गजराज बाणविद्ध होकर वहाँ इधर-उधर चक्कर काट रहे थे। सवारोंके मारे जानेसे घोड़े भी शराघातसे पीड़ित हो चारों ओर दौड़ लगा रहे थे
sañjaya uvāca | kuñjarāḥ śaraiḥ viddhā nir-aṅkuśāḥ hatārohā diśo daśa paryadhāvanta | aśvā api śarāghāta-pīḍitāḥ hatārohāḥ sarvato dhāvanta |
సంజయుడు పలికెను—బాణవిద్ధులై, అంకుశ నియంత్రణకు అతీతులై, సవారులు హతులైన ఆ గజరాజులు పది దిశలలో ఉన్మత్తులై తిరుగుచుండిరి. సవారులు చనిపోవడంతో గుర్రములు కూడ బాణఘాతవేదనతో బాధపడుచు అన్ని వైపులా పరుగెత్తుచుండిరి।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the collateral suffering and moral disorder produced by war: when riders (human guidance and responsibility) are slain, animals become uncontrollable, and violence spreads beyond intended targets, revealing the ethical cost of battle.
Sañjaya describes battlefield chaos: arrow-wounded elephants, no longer controlled by the goad and with riders dead, stampede in all directions; similarly, riderless horses, hurt by arrow-strikes, run about everywhere.