Shloka 16
Bhīṣma’s Stuti of Keśava and Counsel on Nara–Nārāyaṇa (भीष्म-स्तवः; नरनारायण-प्रसङ्गः)
गजो गजेनाभिहत: पपात पदातिना चाभिहत: पदाति: । आवर्तमानान्यभिवर्तमानै- घोरीकृतान्यद्धुतदर्शनानि । प्रासैश्न खड्गैश्न समाहतानि सदश्ववृन्दानि सदश्ववन्दै:,हाथी हाथीके आघातसे और पैदल पैदलकी चोटसे धराशायी होने लगे। श्रेष्ठ घोड़ोंके समूहपर उत्तम अश्वोंके समुदाय आक्रमण-प्रत्याक्रमण करते थे। ये सवारोंद्वारा किये हुए खड्ग और प्रासोंके आघातसे घायल होकर भयंकर और अद्भुत दिखायी देते थे। स्वर्णमय तारागणोंके चिह्लोंसे विभूषित सूर्यके समान चमकीले कवच फरसों, तलवारों और प्रासोंकी चोटसे विदीर्ण होकर धरतीपर गिर रहे थे धनुर्विस्फार्य संक्रुद्धो नोदयित्वा च वाहिनीम् । ययौ तं मद्रकानीकं केकयांक्ष परंतप शत्रुदमन नरेश! पिता-पुत्र महारथी अर्जुन और अभिमन्युको शत्रुओंद्वारा घिरे हुए देख पांचालराजकुमार सेनापति धृष्टद्युम्मन कई हजार हाथियों और रथों तथा सैकड़ों-हजारों घुड़सवारों एवं पैदलोंसे घिरकर अपनी विशाल वाहिनीको आगे बढ़ाते तथा क्रोधपूर्वक धनुषकी टंकार करते हुए मद्रों और केकयोंकी सेनापर चढ़ आये
sañjaya uvāca |
gajo gajenābhihataḥ papāta padātinā cābhihataḥ padātiḥ |
āvartamānāny abhivartamānaiḥ ghorīkṛtāny adbhutadarśanāni |
prāsaiś ca khaḍgaiś ca samāhatāni sadaśvavṛndāni sadaśvavṛndaiḥ ||
సంజయుడు పలికెను—ఏనుగు ఏనుగుదెబ్బకు కూలెను; కాలాళి కాలాళి దెబ్బకు పడిపోయెను. గుర్రపు దళాలు తిరుగుచు ముందుకు దూసుకొచ్చువారితో ఎదురెదురుగా ఢీకొనగా యుద్ధభూమి భయంకరమై, అయినను ఆశ్చర్యకర దర్శనమై నిలిచెను. ప్రత్యర్థి అశ్వదళాల ఘర్షణలో శూలములు, ఖడ్గముల దెబ్బలతో గాయపడిన శ్రేష్ఠ గుర్రాల సమూహము వికటంగా కనబడెను.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse offers a moral lens on war: violence tends to mirror itself—elephant against elephant, foot-soldier against foot-soldier—producing a field that is simultaneously awe-inspiring and dreadful. It implicitly cautions that martial glory is inseparable from suffering and ethical cost.
Sañjaya reports intense close-quarters fighting: elephants topple elephants, infantry cut down infantry, and cavalry units collide while being struck by spears and swords, making the battlefield a terrifying spectacle.