Shloka 12
Vāsudeva-Māhātmya: Duryodhana’s Inquiry and Bhīṣma’s Theological Account of Keśava
प्रावर्तत महावेगा नदी रुधिरवाहिनी । मातड्ाड्रशिला रौद्रा मांसशोणितकर्दमा,रणक्षेत्रमें बड़े वेगसे रक्तकी नदी बह चली, जो देखनेमें बड़ी भयानक थी। हाथियोंके शरीर उसके भीतर शिलाखण्डोंके समान जान पड़ते थे। खून और मांस कीचड़के समान प्रतीत होते थे। बड़े-बड़े हाथी, घोड़े और मनुष्योंके शरीरोंसे ही वह नदी निकली थी और परलोकरूपी समुद्रकी ओर प्रवाहित हो रही थी। वह रक्त-मांसकी नदी गीधों और गीदड़ोंको आनन्द प्रदान करनेवाली थी
sañjaya uvāca | prāvartata mahāvegā nadī rudhiravāhinī | mātaṅga-śilā raudrā māṃsa-śoṇita-kardamā ||
రణక్షేత్రంలో మహావేగంతో రక్తనది ప్రవహించసాగెను. అది చూడటానికి అత్యంత భయంకరంగా ఉండెను; అందులో ఏనుగుల శరీరాలు శిలాఖండాలవలె కనిపించెను, దాని మట్టికూడ మాంసమూ గడ్డకట్టిన రక్తమూ కలిసిన కర్దమంలా ఉండెను. ఏనుగులు, గుర్రాలు, మనుష్యుల పతిత దేహాల నుండే పుట్టిన ఆ ప్రవాహం పరలోకసముద్రం వైపు పరుగెత్తినట్లుండెను; గద్దలకూ నక్కలకూ ఆ రక్తమాంసనదియే ఆనందాన్ని కలిగించెను.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse uses stark battlefield imagery to underline the ethical gravity of war: when violence is unleashed, it dehumanizes all sides, turning bodies into debris and blood into a ‘river.’ It implicitly warns that even ‘heroic’ conflict carries karmic and moral consequences, and that death reduces worldly pride to impermanence.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the horrific scene on the battlefield: a fast-flowing ‘river’ of blood forms, with elephant bodies appearing like boulders and the ground becoming a mire of flesh and blood—an intensified description of the carnage as the battle rages.