Previous Verse
Next Verse

Shloka 28

Daiva–Puruṣakāra Discourse and the Elephant-Corps Engagement (भीमगजानीक-सम्भ्रान्ति)

नक्षत्रैरर्धचन्द्रश्न शातकुम्भमयैश्चितम्‌ । नरश्रेष्ठ तब भीमसेनने अत्यन्त वेगशालिनी एवं भारी और विशाल गदाको वहीं छोड़कर अत्यन्त भयंकर कर्म करनेकी इच्छासे तलवार खींच ली तथा ऋषभके चमड़ेकी बनी हुई अनुपम ढाल हाथमें ले ली। राजन्‌! उस ढालमें सुवर्णमय नक्षत्र और अर्धचन्द्रके आकारकी फूलियाँ जड़ी हुई थीं ।। २६-२७ ई ।। कालिड्रस्तु ततः क्रुद्धों धनुज्यामवमृज्य च,इधर क्रोधमें भरे हुए कलिंगराजने धनुषकी प्रत्यंचाको रगड़कर सर्पके समान विषैला एक भयंकर बाण हाथमें लिया और भीमसेनके वधकी इच्छासे उनपर चलाया

nakṣatrair ardhacandraiś ca śātakumbhamayaiś citam | narāśreṣṭha tadā bhīmaseno 'tyantavegaśālinīm evaṃ bhārīṃ viśālāṃ gadāṃ tatraiva tyaktvā 'tyantabhīṣaṇakarmecchayā khaḍgaṃ niṣkṛṣya ṛṣabhacarmakṛtām anupamāṃ phalakaṃ pāṇau jagrāha | rājan tasmin phalake suvarṇamayāni nakṣatrāṇy ardhacandrākṛtayaś ca phullikāḥ khacitā āsan || tataḥ kruddhaḥ kaliṅgarājo dhanujyām avamṛjya sarpaviṣopamaṃ bhīṣaṇaṃ bāṇam ādāya bhīmasenavadhecchayā tam abhyapātayat ||

సంజయుడు పలికెను—ఓ నరశ్రేష్ఠా! అప్పుడు భీమసేనుడు అక్కడే తన అత్యంత వేగవంతమైన, భారమైన, విశాలమైన గదను వదిలివేశాడు. ఘోరతమమైన కార్యం చేయదలచి ఖడ్గాన్ని దూసి, వృషభచర్మంతో చేసిన అపూర్వమైన ఢాలును చేతిలో పట్టుకున్నాడు. రాజా! ఆ ఢాలుపై స్వర్ణమయ నక్షత్రచిహ్నాలు, అర్ధచంద్రాకార ముళ్లు జడించబడి ఉండెను. ఆపై కోపంతో మండిన కలింగరాజు ధనుస్సు జ్యాను రుద్ది బిగించి, సర్పవిషంలా విషపూరితమైన భయంకర బాణాన్ని పట్టుకొని, భీముని వధించాలనే ఉద్దేశంతో అతనిపై సంధించాడు।

नक्षत्रैःwith stars
नक्षत्रैः:
Karana
TypeNoun
Rootनक्षत्र
FormNeuter, Instrumental, Plural
अर्धचन्द्रैःwith half-moons
अर्धचन्द्रैः:
Karana
TypeNoun
Rootअर्धचन्द्र
FormMasculine, Instrumental, Plural
शातकुम्भमयैःmade of gold
शातकुम्भमयैः:
Karana
TypeAdjective
Rootशातकुम्भमय
FormMasculine, Instrumental, Plural
चितम्adorned/strewn (with)
चितम्:
Karma
TypeAdjective
Rootचित
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
कालिङ्गःthe Kalinga (king)
कालिङ्गः:
Karta
TypeNoun
Rootकालिङ्ग
FormMasculine, Nominative, Singular
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
ततःthen/from there
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
क्रुद्धःangry
क्रुद्धः:
Karta
TypeAdjective
Rootक्रुद्ध
FormMasculine, Nominative, Singular
धनुज्याम्the bowstring
धनुज्याम्:
Karma
TypeNoun
Rootधनुज्या
FormFeminine, Accusative, Singular
अवमृज्यhaving rubbed/strained
अवमृज्य:
TypeVerb
Rootअव√मृज्
FormAbsolutive (Gerund), Parasmaipada
and
:
TypeIndeclinable
Root

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra (addressed as Rājan)
B
Bhīmasena (Bhīma)
K
Kaliṅgarāja (King of Kaliṅga)
M
mace (gadā)
S
sword (khaḍga)
S
shield (phalaka) made of bull-hide (ṛṣabhacarma)
B
bow (dhanuḥ implied)
B
bowstring (dhanujyā)
A
arrow (bāṇa)
G
gold (śātakumbha/suvarṇa)
S
star and crescent ornaments (nakṣatra, ardhacandra)