Shloka 52
भीष्मपर्व — अध्याय 54: फल्गुन-प्रतिरोधः, सौबली-व्यूह-विध्वंसः, दुर्योधन-भीष्म-संवादः
एते जनपदा राजनू् दक्षिणं पक्षमाश्रिता: । पट्च्चर
ete janapadā rājan dakṣiṇaṁ pakṣam āśritāḥ | paṭaccaraḥ pauṇḍraḥ pauravaś ca tathā niṣādāḥ saha | pṛṣṭhabhāge tu svayaṁ rājā yudhiṣṭhiraḥ sthitaḥ | bhīmaseno dhṛṣṭadyumnaś ca krauñcapakṣiṇoḥ pakṣasthāne niyuktau | draupadeyāś cābhimanyuḥ mahārathaḥ sātyakiś ca saha piśācā dāradāḥ pauṇḍrāḥ kuṇḍīviṣāḥ mārutāḥ dhenukāḥ taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ bāhlīkāḥ tittirāḥ colāḥ pāṇḍyāś ca dakṣiṇapakṣam āśritya tasthuḥ || aniniveśyās tu huṇḍāś ca mālavā dānabhāryāḥ śabarā uddasā vatsā nākulāś ca | tayor ubhayor bhrātroḥ nakula-sahadevayoḥ vāmapakṣo 'śritaḥ ||
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ఈ జనపదాలవారు దక్షిణ (కుడి) పక్షాన్ని ఆశ్రయించి నిలిచిరి. పటచ్చరులు, పౌండ్రులు, పౌరవులు, నిషాదులు అక్కడే నియమింపబడిరి. మహారాజు యుధిష్ఠిరుడు స్వయంగా పృష్ఠభాగంలో ఆధారముగా నిలిచెను. ‘క్రౌంచ-వ్యుహం’ యొక్క రెండు పక్షస్థానాలకు భీమసేనుడు, ధృష్టద్యుమ్నుడు నియమింపబడిరి. ద్రౌపదీ పుత్రులు, అభిమన్యుడు, మహారథి సాత్యకితో పాటు పిశాచులు, దారదులు, పుండ్రులు, కుండీవిషులు, మారుతులు, ధేనుకులు, తంగణులు, పరతంగణులు, బాహ్లీకులు, తిత్తిరులు, చోళులు, పాండ్యులు—ఇవన్నీ కుడి పక్షాన్ని ఆశ్రయించి నిలిచిరి. ఎడమ పక్షంలో అనినివేశ్యులు, హుండులు, మాలవులు, దానభార్యులు, శబరులు, ఉద్ధసులు, వత్సులు, నాకుల జనపదాలు వరుసగా నిలిచిరి; ఆ ఎడమ పక్షాన్ని నకులుడు, సహదేవుడు అనే ఇద్దరు సోదరులు నిర్వహించిరి.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights dharmic kingship and disciplined leadership in war: a ruler supports the whole host by taking a stabilizing position, while capable commanders are assigned to critical posts. Order, responsibility, and proper delegation are presented as ethical necessities even amid violence.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra how the Pāṇḍava side is arranged in the Krauñca (crane) formation: Yudhiṣṭhira stands in the rear, Bhīma and Dhṛṣṭadyumna hold the wing positions, and various allied peoples are distributed to the right and left wings along with key warriors like Abhimanyu and Sātyaki.